ਇਕ ਸਮੇਂ ਲਈ ਤਕਦੀਰ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਆ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਪਲ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਲ ਬਿਮਾਰੀ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਪਲ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਅਜੇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਇਸਦੇ ਵਹਿਮ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਚਿੱਟ ਨਾਲ ਮੈਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਲ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੋਮਲ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਨੀਲਾ ਕਮਲ ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਉਥੇ ਹਲਚਲ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਤਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਸੂਰਜ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਚੰਦ ਚਾਨਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਬਣਨ ਤੇ ਮਿਟਣ ਦਾ ਇਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਚੱਕਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੌਣ—ਭਾਵੇਂ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ—ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ? ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੇ ਸੁਖ-ਸਮૃੱਧੀਆਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਪਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕੁਝ ਅਸਥਿਰ ਨਹੀਂ? ਕਦੇ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਦਿਨ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਕਸਾਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ। ਕੱਪੜਾ ਕਦੇ ਮਟਕੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਟਕੇ ਦੀ ਹਸਤੀ ਕੱਪੜੇ ਵਿਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਦਾ ਚੱਕਰ ਉਲਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਾਇਰ ਵੱਲੋਂ ਵੀਰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਇਕੋ ਜਣਾ ਸੌਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਹਕੂਮਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਲਝਣ ਤੇ ਫੜਨ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁਢਾਪਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਕੜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵੀ ਕਦੇ ਖੁਸ਼, ਕਦੇ ਉਦਾਸ, ਕਦੇ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰ ਵਾਂਗ ਰੰਗ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਉੱਥੇ, ਉੱਥੋਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ—ਇਹ ਭਾਗ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਥੱਕੇ ਬਿਨਾ ਨਵੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ, ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਦਾ, ਖਪਾ ਦਿੰਦਾ, ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ, ਵੱਜਦਾ ਤੇ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਇੱਥੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਇਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਸਵੇਰੇ ਕੁਝ ਹੋਰ—ਇਹ ਭਾਗ, ਜੋ ਛਲ-ਕਪਟ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜੋ ਅੱਜ ਹੈ, ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਕੱਲ੍ਹ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਜ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੇਲੇ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਜ ਨਹੀਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹਨ, ਸੁਖ ਵਿਰਲੇ ਹਨ; ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਨਾ ਸੁਖ ਕਦੇ ਟਿਕਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਪੈਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪੈਰ ਤੱਕ, ਇਹ ਪਾਪ ਸਭ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਬਚਾ-ਖੁੱਚਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਬੇਧਿਆਨ ਹੋ ਕੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ, ਜੋ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਅਨੰਤ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਢਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੋਗ-ਇੱਛਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਲ ਝੀਲ ਵਿਚ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਸੰਸਾਰਿਕ ਚੱਕਰ ਬਹੁਤ ਕੌੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਮ ਦਾ ਸੁਆਦ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੱਕਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੌੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਕਰੜਾਪਣ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖੀ ਕਰੰਜਾ ਦੀਆਂ ਵਾਟਾਂ ਵਿਚ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੱਦਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਚਾਨਕ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਫਲੀ ਚੀਰਣ ਨਾਲ ਖੜਕਦੀ ਹੈ। ਰਾਜੇ, ਭਾਵੇਂ ਰਾਜ ਤੇ ਅਨੇਕ ਭੋਗ ਹੋਣ, ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਕੱਲਾਪਨ, ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਬਾਗ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਮੇਰੀ ਦੌਲਤ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਰਸ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ—ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਹਾਂ। ਇਹ ਜਗਤ ਅਸਥਿਰ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਚੰਜਲ ਮਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਆਰਾਮ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਨਾ ਮੌਤ ਦੀ ਆਸ ਹੈ, ਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਹਾਂ—ਤਪਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ, ਭੋਗਾਂ ਦੀ, ਦੌਲਤ ਦੀ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਇਹ ਸਭ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ; ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਚੰਜਲ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਰਮ ਕਮਲ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰ ਹੇਠਾਂ ਕੁਚਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੇ ਅੱਜ ਮਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਠੀਕ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਇਲਾਜ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇਗਾ? ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਇੰਦਰੀ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਅਣਬਣ ਹੀ ਅਸਲ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇੰਦਰੀ ਭੋਗ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਆਮ ਜ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਨਾ ਮਿੱਤਰ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨਾ ਜੀਵਨ-ਮੌਤ—ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਬੰਧਦਾ। ਹੇ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੋ ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵਾਂ—ਦੁੱਖ, ਡਰ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੰਟਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਤਨ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਘਣਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਸੰਸਾਰਕ ਵਾਪਾਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪੀੜਾ ਦੀ ਤੀਖੀ ਆਗ—ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਆਰੀ ਨਾਲ ਕੁਟਿਆ ਜਾਵੇ—ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਭਟਕਣਾ, "ਇਹ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ," ਇਹ ਚੰਜਲ ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਅ ਵਾਂਗ ਉਡਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰੋਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਇੱਕ ਮੋਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਦਾ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ।