ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਦੰਬ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੋਡਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੱਠਾਂ ਨਾਲ ਜਮੀਨ ਵਿੱਚ ਗੂੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਡਾਹਲੀਆਂ ਦੇ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਸੀੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਬਸਦੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ, ਜਾਲੀਦਾਰ ਟਹਿਣੀਆਂ ਨਾਲ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨ ਲਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਚਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨੱਚਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ ਲਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਰੋਂ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਵੇਂ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਪਈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ सिद्धਾਂ ਨੂੰ, ਕੋਇਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਅਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਆਗਤ ਕਰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੀਆਂ ਡਾਹਲੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਲਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹੱਸ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਉਹ ਪਾਰਿਜਾਤ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਡਾਹਲੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁੱਛੇ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਜਾਪਦੇ, ਤੇ ਤਣਾ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭੌਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁੱਝੇ ਹੋਏ ਮੋਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁਲਦਸਤਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਅਪਕ ਤੇਜ ਨੂੰ ਵੀ ਟੱਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਮਣੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਗ ਕੇ ਐਸਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਆਪ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੂਜੇ ਸ਼ੰਕਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਸੀ; ਫਲਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਭੈ ਦਿੰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੰਕਰ ਆਪ। ਘਣੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਡਾਹਲੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਕੰਧਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੈਸੇ ਮੰਡਪ ਬਣੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਕਦੰਬ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਗਰ-ਵਾਸੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਥਮ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਫਲਾਂ ਤੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਦੰਬ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖੰਭਾ ਸੀ, ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਜੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਉੱਗੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਣ। ਉਥੇ, ਇੱਕ ਡਾਹਲੀ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਟਾਹਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬੰਦਰ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਨਵੇਂ, ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਪਲ ਲਈ ਚਾਰੀਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਦੇਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੁੰਦਰ ਸਨ; ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ; ਨੀਲਾ ਅਸਮਾਨ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਕੰਵਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰੀ-ਨੀਲੀ ਘਾਹ ਦੀ ਚੁਨਰੀ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਸੁਫੈਦ ਹੱਥ-ਪੈਰ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਖਿੜੇ ਕੰਵਲ ਫੜੇ, ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਚਿਹਰੇ ਵਾਂਗ, ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ, ਤੇ ਝਰਣਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੁੰਗਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਵੱਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਕਾਸ਼ ਮਾਣਕਾਂ ਵਾਲਾ ਤਾਜ, ਧਰਤੀ ਪੈਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਚੌੜੀਆਂ ਕਮਰਾਂ, ਤੇ ਚੰਦ-ਸੂਰਜ ਕੰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਨ। ਧਾਨ ਦੇ ਖੇਤ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਬਰਫ਼ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਸੀ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਾਜ਼ਗੀ ਵਰਗੀ ਸੋਭਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਬਸੰਤ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੁਲੀਆਂ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕੇਸਰੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਤੇ ਚੰਦਨੀ ਵਰਗੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀਆਂ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਤਾ ਦੇ ਚੌੜੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ, ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇਖੀਆਂ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ, ਉਹ ਉਸ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ "ਕਦੰਬ ਦਾਸੂਰਾ" ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਤੀਬਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨਾਇਕ ਸੀ। ਉਥੇ, ਲਤਾ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਪਲ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਪਦਮਾਸਨ ਲਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਸਿਰਫ਼ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਲਤਾ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕੀਤੇ। ਉਥੇ, ਦੱਸ ਸਾਲ ਤੱਕ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਗਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਯਜਨ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਰਦੇ ਹਟ ਗਏ, ਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦਾਗ ਵੀ ਲਹਿ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਾਰੇ ਮਲਿਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਸ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਉਸੇ ਲਤਾ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਨ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਝੂਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ, ਨੀਲੇ ਕੰਵਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਬੜੀ ਮਨਮੋਹਣੀ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਇਲ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਲਤਾ ਨੂੰ ਬੋਲਦੀ ਹੋਵੇ, ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਹੇ ਕੰਵਲ-ਨੇਤਰੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਤੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਤਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਸਖੀ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈਂ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਹਿਰਣ-ਅੱਖਾਂ, ਗੋਰੀ, ਭਰੀ ਛਾਤੀ ਵਾਲੀ ਉਸ ਨੇ ਮਾਸੂਮ ਤੇ ਮਧੁਰ ਬੋਲ ਕਹੇ, "ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਰਲਾ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਇਸ ਲਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦੀ ਜੰਗਲ-ਦੇਵੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹਾਂ।" "ਚੈਤ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤੇਰਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੌਰਾਨ, ਨੰਦਨ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ-ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਸੀ।" "ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਭੌਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ, ਤੇ ਕੋਇਲਾਂ-ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਗਈ ਸੀ।