ਰਾਮ ਜੀ, ਇਸ ਮਹਾਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੰਗਤ ਲੰਬੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਸੱਚਮੁਚ ਅਸਲ ਜਾਂ ਝੂਠਾ ਹੈ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚਕ੍ਰ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਵਾਂਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੌਕਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ; ਇਸ ਦੇ ਰੂਪ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੈ—ਝੂਠ ਤੋਂ ਬਣੇ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ; ਜੋ ਝੂਠ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਭਟਕਣ ਕਿਉਂ? ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਆਸ-ਰਸ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਓਸ ਵੇਲੇ, ਠੱਗ ਲੋਕ ਵੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਐਸੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫਲ। ਜਦੋਂ embodied soul (ਜੀਵ) ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਇਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਵਿਵੇਕ ਧਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਵੈਰਾਗ ਲੈ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਾਣ ਲੋਕ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਨਾਸਵੰਤ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਵੀ, ਅਜਾਣਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਲਕੜਾਂ ਲਈ ਜਤਨ ਨਾ ਕਰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚਕ੍ਰ ਵੀ ਦਾਸੂਰਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਅਸਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ; ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ, ਰਾਮ ਜੀ? ਹੁਣ, ਰਾਮ ਜੀ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਾਸੂਰਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸੱਚੀ ਨੁਕਤਾ-ਚੀਨ੍ਹੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ—ਮਗਧ—ਜੋ ਅਲੌਕਿਕ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਕਦੰਬ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ, ਪਾਲਮ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਸੀ; ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬੜਾ ਮੋਹਕ ਸੀ। ਉਹ ਖੇਤਰ ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਾਂ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਾਗਾਂ, ਅਤੇ ਹਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਕਮਲ, ਨੀਲੋਫਰ, ਅਤੇ ਜਲ-ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਬਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਝੂਲਿਆਂ 'ਤੇ ਖੇਡਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਗੂੰਜਦੀ, ਅਤੇ ਚੰਦਨੀ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆਉਂਦੀ। ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਰਣਿਕਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਛਾਂ, ਕੇਲਾ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਅਤੇ ਨੀਪਾ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਟੀਟੀਆਂ ਬੂਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਕਦੇ, ਝਰਨਿਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗੂੰਜਦਾ, ਆਮ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਫੁੱਲਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਕੋਕਿਲ ਮਧੁਰ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਖੇਡਦੀਆਂ, ਅਕਾਸ਼ ਪਾਲਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ, ਅਤੇ ਪੋਖਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਪੀਲੇ ਪੋਲਨ ਨੂੰ ਉਡਾਉਂਦੀ, ਕੇਸਰ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ 'ਤੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਅਲੌਕਿਕ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਮਹਾਤਮਾ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਦਾਸੂਰਾ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਤਪस्या ਵਾਲਾ, ਕਦੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ 'ਤੇ ਵੱਸਦਾ, ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ। ਪੂਜਨੀਯ ਰਾਮ ਜੀ, ਇਹ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਕਦੰਬ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ? ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸ਼ਰਲੋਮਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ, ਉਸੇ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਚਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ; ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਰਲੋਮਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ 'ਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਦਾਸੂਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ, ਇਕੱਲਾ ਰੋਇਆ, ਕੁਰਾਰਾ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਪੇ ਨਹੀਂ। ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਮੁਰਝਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ, ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਨਿਰਾਸ਼ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜੰਗਲ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੰਤ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਅਜਾਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਰੋ ਰਿਹਾ? ਕੀ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ?" "ਸਦਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਐਸਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚਕ੍ਰ ਅਸਥਿਰ ਹੈ: ਜਨਮ, ਜੀਵਨ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਅਟਲ ਹੈ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋ—ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ, ਸੰਤ—ਇਹ ਸਭ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਲਈ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ; ਜੋ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਜਰੂਰ ਅਸਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ।" "ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, 'ਉਹ ਸਰੀਰ ਰਹਿਤ ਹੈ', ਦੁਖੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਖੰਡਿਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਮਨ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।" "ਉਹ ਉਠਿਆ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪੂਜਾ ਨਾਲ, ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤਪस्या ਕਰਨ ਦਾ ਅਡੋਲ ਨਿਰਣੈ ਕਰ ਲਿਆ।" "ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਨਿਰਣੈ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣ ਗਿਆ।" "ਪਰ, ਐਸੇ ਉੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ, ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵੀ, ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ।" "ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਪਰ, ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਸਮਝਿਆ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।" "ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਨਿਰਣੈ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: 'ਮੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਕੇਵਲ ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ 'ਤੇ ਹੋਵੇ।'" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਪ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ, ਤਪਸਿਆ ਦੁਆਰਾ, ਮੈਂ ਪੰਛੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ 'ਤੇ ਵੱਸਦਾ।" "ਐਸਾ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਜਲਦੀ-ਅੱਗ ਜਲਾਈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਮਾਸ ਕੱਟ ਕੇ, ਉਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ, ਦਾਸੂਰਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੁਆਰਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਦੀ ਨੁਕਤਾ-ਚੀਨ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।