ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਇੱਕ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਉਠਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਹੀ ਚੱਕਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਇੰਦਰਿਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕਰਮ। ਆਸਾਵਾਂ ਮੁੜ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਸਮਾਨ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਪਹਾੜ ਮੁੜ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਿਰਜਣਾ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ। ਮੁੜ ਅਸੁਰ, ਮੁੜ ਦੇਵਤੇ, ਮੁੜ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ, ਫਿਰੋਂ ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ। ਨਾਰਾਇਣ ਮੁੜ, ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁੜ, ਆਸਾਵਾਂ ਮੁੜ, ਚਲਦੀ ਹੋਈ ਸੋਹਣੀ ਚੰਦਨੀ, ਸੂਰਜ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਪਵਨ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਡੰਡ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਤਾਰੇ ਜਿਵੇਂ ਲੋਟਸ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ, ਮੁੜ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਨਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਆਕਾਸ਼-ਵਣ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਭੱਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਕੰਬਦੀਆਂ, ਆਮ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਸੁਖ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਗ-ਵ੍ਰੱਖ ਤੋਂ, ਪੁੰਨ ਦੇ ਹਵਾ ਨਾਲ, ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਮੁੜ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਫਲ। ਕਰਮ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਪਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਪੰਛੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਭੰਵਰਾ, ਰਾਜਸੀ ਪਰਾਗ ਚੱਖ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆ ਕੇ ਸੁਰਗ-ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਜਦ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਲਿ-ਯੁਗ ਦੀ ਗੰਦ ਨਾਲ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੁੰਭਾਰ ਵਲੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਮੁੜ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੱਕੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਗਤ ਮੁੜ ਸੁੱਖਾ, ਨਿਰਾਰਥਕ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਰੂ ਵਰਗੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਭੰਵਰੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਗਤ ਵੱਡੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਲੀ ਰਾਖ ਨਾਲ ਨੱਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਹਵਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਮੁੜ ਸੁੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਕੁਝ ਪਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਸਮ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਥੱਕ ਕੇ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਮਨ ਮੁੜ ਖਾਲੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂਧਰਵ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਰਚ ਦਿੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਮੁੜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਮੁੜ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਆਗਮਨ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਚੱਕਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਚੱਕੀ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਰੰਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇੱਥੇ ਕੀ ਸਚ ਹੈ, ਕੀ ਝੂਠ—ਜਦੋਂ ਪਰੀਖਿਆ ਕਰੀਏ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਇਕ ਨੌਕਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਹਦੇ ਰੂਪ ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖਾਲੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ—ਝੂਠ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ; ਜੋ ਝੂਠ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਸਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਭਟਕਣਾ ਕਿਉਂ? ਜਦ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨ ਭੋਗ ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਘੁੰਮਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਓਦੋਂ ਧੋਖੇਬਾਜ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫਲ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ embodied ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਕਾਂਡ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਵੀ, ਮੂਰਖਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਰੀਰਕ ਲਾਭਾਂ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਨਾ ਕਰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਲਈ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਚੱਕਰ ਦਾਸੂਰਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ; ਹੋਰ ਕੀ ਆਖੀਏ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ? ਹੁਣ, ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਾਸੂਰਾ ਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਂਗਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭੂਮੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮਗਧ ਸੀ, ਜੋ ਅਦਭੁਤ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਦੰਬ ਦੇ ਜੰਗਲ, ਪਾਲਮਾਂ ਦੇ ਝਾੜੀਆਂ, ਅਜੀਬ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਬੜੀ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਸੀ। ਇਹ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘਣੇ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਹਰ ਦਰਿਆ ਦਾ ਕੰਢਾ ਕਮਲ, ਨੀਲੋਫਰ ਤੇ ਜਲ-ਕੁਮੁਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਜਦ ਉਹ ਬਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਝੂਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੇਡਦੀਆਂ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਿੜਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਤੇ ਚੰਦਨੀ ਵਾਲੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀਆਂ। ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਘਣੇ ਸਨ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂ, ਨੀਪਾ ਦੇ ਰੌਣਕਦਾਰ ਬੂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਸੀ। ਉੱਥੇ, ਜੰਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਤਲੀਆਂ ਬੋਲਦੀਆਂ, ਝਰਨਿਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗੂੰਜਦਾ, ਆਮ ਦੀਆਂ ਲਤਾਂ ਖਿੜਦੀਆਂ, ਤੇ ਕੋਕਿਲ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ। ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਣਾਣੀਆਂ ਖੇਡਦੀਆਂ, ਅਸਮਾਨ ਪਾਲਮਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਤਲਾਬ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਤੋਂ ਰੇਣਕ ਉਡਾਉਂਦੀ, ਕੇਸਰ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਤਲਾਬਾਂ ਉੱਤੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਅਜੀਬ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਧਰਮੀ ਤੇ ਉੱਚ ਤਪੱਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।