ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਨੰਤ ਚਲਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਮਾਇਆ, ਜਿਸਦੀ ਠੱਗੀ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਹਰ ਪਲ ਨਵੇਂ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਭਰੀ ਚਲਾਕੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਵਪਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਮੋਹਕ ਹੈ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਝਲਮਲ ਹਲਕਾ ਚਾਨਣ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਇੱਕ ਨਾਚ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਦਿਨ, ਜੋ ਦੌਲਤ, ਜੋ ਕਰਮ—ਸਭ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੁਝ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੁਝ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ, ਇਸ ਜਲ ਗਈ ਰੂਹ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖ ਪਸ਼ੂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਸ਼ੂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਦਿਵਤਾ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇੱਥੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕੀ ਚੀਜ਼ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਸੂਰਜ, ਆਪਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੂੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਸ ਦੀ ਹੱਦ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ—all destruction ਨੂੰ ਹੀ ਤਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਖੇਤਰ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਦਿਸਾ—all are dry fuel for the fire of destruction. ਦੌਲਤ, ਰਿਸ਼ਤੇ, ਨੌਕਰ, ਦੋਸਤ, ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ—ਜੋ ਨਾਸ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਸੁਆਦ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਤਦ ਤਕ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਸਕ ਦੈਤ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਈ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਗਿਰਾਵਟ; ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸਿਹਤ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਬਿਮਾਰੀ। ਹਰ ਪਲ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਨਵੇਂ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਕੌਣ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ? ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਗੰਦ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਨਰਮ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਨੀਲੇ ਕਵਲਾਂ ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਤਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸੂਰਜ ਰੌਣਕ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਚੰਦ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ—ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਕੌਣ ਨਿਰਭੈ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਲੇਸ਼ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਸੁਭਾਗ ਇਕ ਪਲ ਲਈ; ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਦੀ ਗੱਲ—ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਕੀ ਸਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਆ ਗਿਆ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ। ਕਪੜਾ ਘੜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਘੜੇ ਦੀ ਹਸਤੀ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਸਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਉਲਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੀਰ ਡਰਪੋਕ ਤੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਲੋਕ ਹਕੂਮਤ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੰਦ ਉਲਝਣ ਤੇ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ। ਬਚਪਨ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ, ਫਿਰ ਯੁਵਾ ਅਵਸਥਾ, ਫਿਰ ਬੁੜਾਪਾ—ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਕੜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵੀ ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਮਨ ਖੁਸ਼, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਉਦਾਸ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਨਰਮ—ਮਨ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਾ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਉੱਥੇ, ਇੱਥੋਂ ਉੱਥੇ, ਇੱਥੋਂ ਉੱਥੇ—ਇਹ ਭਾਗ, ਬੱਚੇ ਦੇ ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਨਵੇਂ ਚਲਾਵਾਂ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ, ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ, ਖਪਾ ਦਿੰਦਾ, ਨਾਸ ਕਰਦਾ, ਵੱਜਦਾ ਤੇ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਇੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਚੜ੍ਹ-ਉਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਸਵੇਰੇ ਕੁਝ ਹੋਰ; ਭਾਗ, ਜੋ ਠੱਗੀ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ; ਕੱਲ੍ਹ ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਅੱਜ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਜ ਨਹੀਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਸਦਾ, ਸੁਖ ਵਿਰਲੇ; ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੋ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਦੁੱਖ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾਂ ਸੁਭਾਗ। ਇਕ ਕਦਮ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਕਦਮ, ਇਹ ਪਾਪ ਸਭ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੁਰਾਚਾਰ ਦਾ ਬਚਾ ਹੋਇਆ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਰਾਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ। ਤੀਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਫਲ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਪੱਕਣ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਾਲ ਦੀ ਹਵਾ ਦੁਆਰਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਧਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਢਾਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਮਨ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਉਠਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਲ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਹੁਤ ਕਰਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਮ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦਾ ਸੁਆਦ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੱਕਣ ਨਾਲ। ਹੇ ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ ਰੋਜ਼ ਰੁਖਾਈ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵਾਟ ਵਿੱਚ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੱਦਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਚਾਨਕ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੇ ਸੇਮ ਦੇ ਫਲੀਆਂ ਦੀ ਕਰਕ-ਕਰਕ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ। ਰਾਜੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਰਾਜ ਤੇ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹਨ, ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਧੀਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਕੱਲਾ ਸੁਭਾਵ ਹੋਵੇ, ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਕੌੜੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ਮੇਰਾ ਬਾਗ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਮੇਰੀ ਦੌਲਤ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਮੇਰੀ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ—ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਸੰਸਾਰ ਅਸਥਿਰ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖ-ਰਹਿਤ, ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਪਿਆਰੇ, ਝੱਲਣੀ ਔਖੀ ਹੈ; ਚਿੰਤਾ-ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਸੁਖ ਕਿਵੇਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਮੌਤ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਹਾਂ—ਤਪਤ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ, ਭੋਗ, ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਇਹ ਸਭ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਸੀ, ਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਉਸਦੇ ਉਲਟ-ਫੇਰ, ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਮਨ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।