ਸੁਣੋ, ਹੇ ਰਾਮਾ! ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਇਸਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਤੋਂ ਦਵੈਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਸਦਾ-ਚਲ ਰਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਰਨਾਂ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਉੱਚਕੁਲ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਵੀ ਸਮਰਥਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਪੂਰੇ ਮਹਾਕਲਪ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ-ਰਹਿਤਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਤੇ, ਹੇ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਰਹਿਤਤਾ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖੀਏ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰਕਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਮਾਇਆ ਸਦਾ-ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਿਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਵੇਖੀਏ ਕਿ ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਵੇਖੀਏ ਕਿ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਸਦਾ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਪਹਾੜ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਉਸ ਇਕ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਨਾਮ-ਰਹਿਤ ਵਿੱਚ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੀ ਜਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕਰਮ। ਆਸਾਂ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਕਾਸ਼ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਸਦਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਮੁੜ ਅਸੁਰ, ਮੁੜ ਦੇਵਤੇ, ਮੁੜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ; ਮੁੜ ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ, ਧਰਤੀ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਚੰਦ। ਮੁੜ ਨਾਰਾਇਣ, ਮੁੜ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਹੋਰ, ਮੁੜ ਆਸਾਂ, ਚਲਦੀ ਹੋਈ ਸੋਹਣੀ ਚੰਦਨੀ, ਸੂਰਜ, ਵਰੁਣ ਤੇ ਹਵਾ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ, ਜਿਸਦਾ ਡੰਡ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਹੈ ਤੇ ਤਾਰੇ ਉਸਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੰਘਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼-ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਮੁੜ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਚੰਦ, ਆਪਣੀਆਂ ਕੰਬਦੀਆਂ ਅੰਬ-ਫੁੱਲ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਜਿਹਾ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਸੋਹਣੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦਿਲਹਣੀਆਂ ਹੋਣ। ਮੁੜ, ਸਵਰਗ-ਵ੍ਰਿਖ ਤੋਂ, ਪੁੰਨ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ, ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੜ, ਕਰਮ ਤੇ ਉਸਦੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਪਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਹਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਜਨਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਪੰਛੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਭੌਂਰਾ, ਰਾਜਸੀ ਪਰਾਗ ਚੱਖ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆ ਕੇ ਸਵਰਗ-ਕਮਲ ਨੂੰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੁੜ, ਸਮਾਂ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਉਮਰ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਉਡਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ। ਮੁੜ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੁੰਭਾਰ ਦੁਆਰਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਘੜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਖੋ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੜ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜਾਂ ਤੇ ਅੱਗਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੜ, ਪਹਾੜ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਭੰਵਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਵੱਡੀ ਝੱਗ ਉੱਛਲਦੀ ਰਾਖ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੜ, ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਮੁੜ ਸ਼ੂਨ्यता ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਆਨੰਦ ਲੈ ਕੇ, ਚਿੱਤ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਥੱਕ ਕੇ, ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਮਨ ਮੁੜ ਅਨੇਕ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਮੁੜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਮੁੜ ਪ੍ਰਲਯਾ ਦਾ ਆਉਣਾ; ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਵਾਰ ਵਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲੰਮਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇੱਥੇ ਕੀ ਸੱਚ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਝੂਠ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਠੰਡੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ? ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਚੱਕਰ ਇਕ ਨੌਕਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਰੂਪ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ, ਜੋ ਰੁਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ—ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ; ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਕਿਉਂ? ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਭੋਗ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਠੱਗ ਭੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਪਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਕੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਐਸੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫਲ। ਜਦੋਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਕਾਂਡ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਉਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ। ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਤੇ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਰੀਰ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਨਾ ਕਰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਚੱਕਰ ਦਾਸੂਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਅਸਲ ਤੋਂ ਖ਼ਾਲੀ; ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ?