ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਮਨ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੈਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਤਵ ਗੁਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣੀ ਹੈ; ਰਚਨਾ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਰਗਰਮੀ, ਵਿਘਟਨ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ, ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਨ, ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਲੰਪਾਂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਚਾਨਣ ਕਰ ਕੇ ਬੁਝ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਮੁੜ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਵਿਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੇਹਾਂ, ਲੰਪਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਿਘਟਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦਵਾਪਰ ਤੇ ਕਲੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੁਗ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਪੜਾਅ—ਇਹ ਸਭ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਸਵੇਰ ਦਿਨ ਦੇ ਦਿਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਗਤ, ਅਜਗਤ, ਸਮਾਂ, ਅਸਮਾਂ, ਮਾਪੇ ਜਾਂ ਅਣਮਾਪੇ ਅੰਤਰਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਅਣਛੂਹੀ ਤੇ ਗਰਮ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਡਲੇ ਵਿਚ ਅੱਗ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸਥਿਤੀਆਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਕਦੇ ਅਪਰਗਟ, ਕਦੇ ਪਰਗਟ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਸਤ ਵਿਚ, ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਪੜਾਅ ਵਾਂਗ, ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਤੋਂ ਦੁਵੈਤ। ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਨਾ ਰਹਿਣ, ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਪਰਮ ਸਤ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ-ਰਹਿਤਤਾ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੈ। ਪਰ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮ ਸਤ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਹਾ-ਕਲਪ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ-ਰਹਿਤਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਰਾਮਾ; ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ-ਰਹਿਤਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ-ਮਾਇਆ ਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੋਚਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਜਗਤ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਡਿੱਗਦੀ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਿਉਂ ਨਾ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਜਗਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ? ਪਰ, ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਪਹਾੜ ਸਥਿਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਗਤ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ। ਪਰਮ-ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਕਲਪਿਤ ਭਿੰਨਤਾ ਨਾਂ-ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਸਾਂ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਆਕਾਸ਼ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਪਹਾੜ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸੁਰ, ਦੇਵਤੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮੁੜ ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਘਰ, ਇੰਦ੍ਰ ਤੇ ਚੰਦ। ਨਾਰਾਏਣ, ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਹੋਰ, ਆਸਾਂ, ਚਲਦੀਆਂ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਵਰੁਣ ਤੇ ਪਵਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਡੰਡਾ ਤੇ ਤਾਰੇ ਰੇਸ਼ੇ ਹਨ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੇਰ ਦੀਆਂ ਪੰਜੇ ਵਾਂਗ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼-ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮੁੜ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਹਾਥੀ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ, ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਕੰਬਦੇ ਆਮ-ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਚਾਨਣ ਨਾਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨਵਾਂ-ਨਵਾਂ ਸਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੜ, ਸਵਰਗ-ਵ੍ਰਖ ਤੋਂ, ਪੂਰਨ ਫਲ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਦੇ ਵਾਟੇ ਵੱਲੋਂ ਝੜਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਕੰਬਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਪੰਛੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਡਦਾ ਹੋਇਆ, ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰ-ਵਾਂਗ ਭੰਵਰਾ, ਰਾਜਸੀ ਰੇਸ਼ਾ ਚੱਖ ਕੇ, ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆਕਾਸ਼ੀ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਲੀ-ਯੁਗ ਦੇ ਮਲ ਨਾਲ ਮੁੜ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਹਵਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਘੋਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੁੰਭਾਰ ਵਾਂਗ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੱਕਰ-ਵਾਂਗ ਸਮਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਮੁੜ ਅਸਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਜਦੋਂ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਗਤ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ। ਪਹਾੜ-ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਭਵਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਝੱਗ ਵਾਲੀ ਰਾਖ ਨਾਲ ਨਚਾਉਂਦੀਆਂ, ਇਕ ਮਹਾਂ-ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਗਤ ਮੁੜ ਖਾਲੀਪਣ ਵਿਚ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ। ਫਿਰ, ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ, ਸਮ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਥੱਕ ਕੇ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੀ ਦੇਹ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁੜ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਮਨ ਖਾਲੀਪਣ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੜੀ-ਲੜੀ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਨਗਰ ਰਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੁੜ ਰਚਨਾ, ਮੁੜ ਵਿਘਟਨ, ਇਹ ਸਭ, ਰਾਮਾ, ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਲਗਾਤਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।