ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਕਦੇ ਪੈਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਮੋਢੇ ਜਾਂ ਪਿੱਠ ਵਿੱਚੋਂ, ਕਦੇ ਅੱਖ ਜਾਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚੋਂ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਮਲ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਚੱਲਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ 'ਕਮਲ-ਜਨਮੇ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਭਰਮ ਹੈ, ਇਕ ਝੂਠਾ ਚੱਕਰ ਹੈ—ਮਨ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਰਗਾ ਮੋਹਕ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ। ਦੱਸੋ, ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਸਾਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਨ-ਤੱਤ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਗਰਭ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਪਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਮਲ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਜਾਂ ਮਹੱਤਤੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਕਦੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਵਰੁਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹਵਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਏਕਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂਲ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਵੀ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਐਸੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਮਨ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ 'ਸੰਸਾਰ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੋਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੈਦਾਇਸ਼ਾਂ ਸਤਵਿਕਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਸਮਝਣ ਲਈ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ-ਫਿਰ ਰਚਨਾ, ਫਿਰ-ਫਿਰ ਵਿਨਾਸ਼, ਦੁੱਖ ਵਾਪਸ, ਸੁਖ ਵਾਪਸ; ਅਗਿਆਨ ਵਾਪਸ, ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਾਪਸ, ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਾਪਸ। ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੇ ਸਮਰਥ ਕੀਤਾ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਾਨਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਬੁੱਝ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰਾਂ, ਦੀਵਿਆਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ, ਕਲੀ—ਇਹ ਸਭ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਫਿਰ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਲੜੀ; ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪੜਾਅ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਗਤ, ਅਜਗਤ, ਸਮਾਂ, ਅਸਮਾਂ, ਮਾਪੇ ਜਾਂ ਨਾ ਮਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਅੰਤਰਾਲ—ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਣ-ਵੱਜੀ ਹੋਈ, ਤਪਦੀ ਹੋਈ ਲੋਹੇ ਦੀ ਡੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਕਦੇ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਕਦੇ ਪ੍ਰਗਟ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਰੁੱਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ। ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਇਹੀ ਰੂਪ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁਅਤਾ। ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਵ-ਸਮਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸੰਸਾਰਤਾ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਉੱਤਮ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਵ-ਸਮਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰਤਾ ਦੀ ਵੀ ਸਮਰਥਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸਮਝੇ ਕਿ ਮਹਾਕਲਪ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਸਾਰਿਕ ਅਵਸਥਾ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਮਾਇਆ ਸਦੀਵੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ। ਪਰ, ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਸਥਿਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਇਹ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ; ਨਾਮ-ਰੂਪ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਜਾਲ ਉਸ ਨਿਰਨਾਮ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ-ਫਿਰ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਸਾ ਮੁੜ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਮੁੜ ਪਰਤਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਪਹਾੜ ਮੁੜ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਰਚਨਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਸਦੀਵੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਸੁਰ, ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ; ਫਿਰ ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਾਇਣ ਮੁੜ, ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁੜ, ਆਸਾ ਮੁੜ, ਚਲਣ-ਫਿਰਣ, ਸੁੰਦਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਵਰੁਣ ਤੇ ਹਵਾ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ, ਭਰੇ-ਪੁਰੇ ਕਮਲ, ਜਿਸਦਾ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਡੰਡ ਹੈ ਤੇ ਤਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਹਨ, ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ੇਰ ਦੀਆਂ ਨਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਅਕਾਸ਼-ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਲਿਜ਼ਾ ਵਾਂਗ ਤੋੜਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਕੰਬਦੀਆਂ, ਆਮ-ਮੋਹਰੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਵਧੂਆਂ ਵਾਂਗ ਸਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜੱਗ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ, ਪੁੰਨ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ, ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਪੰਖ ਲੈ ਕੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਪੰਛੀ ਹੌਲੀ ਜਹਾ ਪਰਬਤਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।