ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਜਗਤਾਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਅਦਭੁਤ ਬਦਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਰਚੀ ਹੋਈਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਰਾਮਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੋਤ ਵੀ ਉਹੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਦਿੱਖਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਰੂਈ ਦੇ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਉੱਗੀਆਂ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਘੁਕੁਲ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਕੁਝ ਉੱਤਮ ਹਨ, ਕੁਝ ਨੀਚ; ਪਰ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਸੁਖਮ ਮਲਿਨਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਹਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਪੂਰਨਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਾਰ ਤੱਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਕ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਕਦੇ ਪੈਰ, ਕਦੇ ਮੋਢੇ ਜਾਂ ਪਿੱਠ ਤੋਂ, ਕਦੇ ਅੱਖ ਜਾਂ ਹੱਥ ਤੋਂ ਕੋਈ ਅੰਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹੀ 'ਕਮਲ-ਜਨਮ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਖੇਡ ਇਕ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਸਪਨੇ ਵਾਂਗ ਭਰਮ, ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ-ਸਮਾਨ ਸੁਹਾਵਣੀ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਖੇਡ। ਦੱਸੋ, ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਜੂਦ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇਥੇ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਨੀਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੀ ਰੰਗਤ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਰੰਗਤਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਅੰਡਾ ਆਪੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਜਾਂ ਮਹੱਤੱਤਵ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵਰੁਣ, ਕਦੇ ਹਵਾ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕ-ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਮੈਂ ਇਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਕਥਾ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼। ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਹੀ 'ਸੰਸਾਰ' ਕਹਿ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਚਨਾ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੇਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ, ਸਤੋਗੁਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਜਨਮ ਹੋਏ; ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਥਾ ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਲਈ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ-ਫਿਰ ਰਚਨਾ, ਫਿਰ-ਫਿਰ ਵਿਨਾਸ਼, ਫਿਰ ਦੁੱਖ, ਫਿਰ ਸੁੱਖ; ਫਿਰ ਅਗਿਆਨ, ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਫਿਰ ਬੰਨ੍ਹਣ, ਫਿਰ ਮੁਕਤੀ। ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰੇ, ਜੋ ਪਿਆਰ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਚਿਰਾਗ ਵਾਂਗ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇਣ ਉਪਰੰਤ, ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰਾਂ, ਚਿਰਾਗਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਫਿਰ ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲੀ; ਇਹ ਸਭ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤਾਂ, ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਚਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਸਵੇਰ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਹਰ ਦਿਨ ਇਹ ਚੱਕਰ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ, ਅਜਗਤ, ਸਮਾਂ, ਅਸਮਾਂ, ਤੇ ਮਾਪੇ ਜਾਂ ਨਾ ਮਾਪੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅੰਤਰਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਅਚੇਤਨ, ਤਪਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਲੋਹੇ ਦੀ ਡੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਦੇ ਲੁਕੀਆਂ, ਕਦੇ ਪ੍ਰਗਟ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਸਦਾ ਇਹੋ ਰੂਪ; ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਤੋਂ ਦੁਅਲਤਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਥੇ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨਣ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ। ਇਹ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸਤਿਆ ਵਿੱਚ ਅਸੰਸਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਉੱਤਮ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਐਸੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਵੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸਤਿਆ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸਮਝੇ ਕਿ ਮਹਾਕਲਪ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਹੈ। ਪਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸੱਤਤਾ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਸਾਰਿਕਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਮਾਇਆ ਸਦੀਵੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਐਸੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਜੋ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਤੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਅਟੱਲ ਖੜੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ।