ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅੰਤਹੀਣ ਹਨ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਦੂਜੀ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਲੜੀ ਕਦੇ ਮੁਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਤੇ ਮਿਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਜੀਵ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਨਗਰੀਆਂ ਉੱਠਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਿਟ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੋਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਤੇ ਟਿਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਰ ਤੋਂ ਘੜੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਪੱਤੇ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਉੱਭਰਦਾ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ। ਇਹ ਜੀਵ inert ਹਨ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਪਤਲੇ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਚਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਿਸਦੇ ਤੇ ਅਣਦਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਹਿਲਚਲ, ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਉਸੇ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਜਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਉੱਤਮ ਹਨ, ਕੁਝ ਘੱਟ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਮਲਿਨਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਕਾਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਈ ਵਾਰੀ ਹਵਾ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਪੂਰਨਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਥੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਵਿਸਥਾਰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਥੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਚਾਰ ਤੱਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਪਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਕਦੇ ਪੈਰ, ਕਦੇ ਮੋਢੇ ਜਾਂ ਪਿੱਠ ਤੋਂ, ਕਦੇ ਅੱਖ ਜਾਂ ਹੱਥ ਤੋਂ ਕੁਝ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਕਮਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਕਮਲ-ਜਨਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਭਰਮ ਹੈ, ਚਿਤ ਦਾ ਚਕਰ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਚਚਲ ਹੈ। ਦੱਸੋ, ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਪਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਮਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਜਾਂ ਮਹੱਤਤੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵਰੁਣ, ਕਦੇ ਹਵਾ ਕਮਲ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅੰਦਰੋ ਇਕ-ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਬਹੁਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸਰੂਪ ਉਪਜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਮੈਂ ਇਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਨ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ 'ਸੰਸਾਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇਰੇ ਜਾਗਰਣ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਤਵਿਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਜਨਮ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਥਾ ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੁੜ ਰਚਨਾ, ਮੁੜ ਵਿਨਾਸ਼, ਮੁੜ ਦੁੱਖ, ਮੁੜ ਸੁਖ; ਮੁੜ ਅਗਿਆਨ, ਮੁੜ ਗਿਆਨ, ਮੁੜ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁੜ ਮੁਕਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਚਾਨਣ ਕਰਕੇ ਬੁਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਜਗਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਪਜਦੇ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰਾਂ, ਦੀਵਿਆਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸਮਾਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਮੁੜ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ, ਮੁੜ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਮੁੜ ਦੁਆਪਰ, ਤੇ ਮੁੜ ਕਲੀ ਯੁਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਗਤ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਮੁੜ ਮਨਵੰਤਰਾ, ਮੁੜ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਮ ਦੇ ਚਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ, ਅਲੋਕ, ਸਮਾਂ, ਅਸਮਾਂ, ਮਾਪੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਮਾਪੇ ਸਮੇਂ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਅਣਛੁਹੇ ਤੇ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੇ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਅਪਰਗਟ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਸੱਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤ।