ਕਈ ਵਾਰੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਤੋਂ, ਕਦੇ ਵਿਣੁ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਇਹ ਜਗਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਾਰੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ, ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚੋਂ, ਤੇ ਕਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਸੂਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਇੰਦਰ, ਕਦੇ ਕਮਲ-ਨੈਣਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਣੁ, ਤੇ ਕਦੇ ਮੁੜ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੀ। ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਘਣੇ, ਅਟੱਲ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਤੇ ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ। ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣੀ, ਕਦੇ ਪੱਥਰ ਦੀ, ਕਦੇ ਧੂੰਏਂ ਦੀ, ਤੇ ਕਦੇ ਮਾਸ ਦੀ। ਇਹੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਜਗਤ ਇਕੋ ਜਿਹੇ, ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਕੁਝ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਤ ਦੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਜਗਤ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜਾਂ ਅੰਬ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਫੁੱਲ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੇ-ਡੁੱਬਦੇ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਗੰਨੇ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਮੱਛਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਬਣਦੇ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿਉਂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਦਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਮਿਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਪਿੱਛੇ। ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਰਗ ਇਉਂ ਹੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਅੰਡਾ, ਇਉਂ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਜਗਤ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਦੇ ਡੰਡੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਜੀਵ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਉੱਠਣਗੀਆਂ, ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੋਲਿਆ ਗਿਆ ਸ਼ਬਦ ਉੱਠਦਾ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਤੇ ਟਿਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚੋਂ ਘੜੇ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅੰਕੁਰ ਵਿੱਚੋਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਪੱਤੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਉਂ ਹੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ, ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਵੇਖੀਏ, ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹਨ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੇਵਾਲੇ ਦੇ ਤਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੁਕੜੇ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਿਸਦੇ ਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਜਗਤ ਅਜੀਬ ਗਤੀ, ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਮੀਂਹ, ਜਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜਗਤ ਰੂਪ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਜਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤੀਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਮਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਕੰਟੇ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉੱਤਮ ਹਨ, ਕੁਝ ਨੀਚ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੁਖਮ ਮਲ ਨਾਲ ਹੀ ਛੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਹਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਟਿਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਪਹਿਲਾਂ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਚਾਰ ਤੱਤ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਨਿਯੰਤਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਾਰਜਵਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਪਾਣੀ, ਕਦੇ ਹਵਾ, ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ, ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਕਦੇ ਪੈਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਮੋਢੇ ਜਾਂ ਪਿੱਠ ਤੋਂ, ਕਦੇ ਅੱਖ ਜਾਂ ਹੱਥ ਤੋਂ। ਕਦੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਮਲ-ਜਨਮਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਭਰਮ, ਝੂਠਾ ਚੱਕਰ, ਮਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ। ਦੱਸੋ, ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ, ਨੀਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਅੰਡਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਅੰਡਾ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਕਦੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਵਰੁਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚੋਂ ਹਵਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਏਕਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ, ਹੇ ਨਿਰਮਲ ਜੀਵ, ਇਉਂ ਹੀ ਸਮਝ।