ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਰਾਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਮਨ ਠੰਢਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਠੰਢਕ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਰਾਮਾ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਜਾਣਨਹਾਰ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਮਾਹਰ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਚੀ, ਨਿਰਲੇਪ, ਦਇਆਲੂ ਅਤੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਰੱਜਦਾ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਜਨਮ ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ। ਪਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਕਿਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ, ਕਿਤੇ ਅੰਡੇ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ। ਆਖਰ, ਇਹ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਜਨਮ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਘਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਯੁਗ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਸੈਂਕੜੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਰਾਇਣ ਵੀ ਲੰਘ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ, ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਅਜੀਬ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਆਨੰਦਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹਨ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਗੇ। ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹੂ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮ—ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਹੋਰ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਦੇ ਰਚਨਾ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਤੋਂ, ਕਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ। ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਕਦੇ ਅੰਡੇ ਤੋਂ, ਤੇ ਕਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਸੂਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਇੰਦਰ, ਕਿਤੇ ਕਮਲ-ਨੈਣ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਮੁੜ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੀ। ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਿਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਕਿਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ। ਕਿਤੇ ਧਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ, ਕਿਤੇ ਪੱਥਰ ਦੀ, ਕਿਤੇ ਧੂੰਏਂ ਦੀ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਮਾਸ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਹੀ, ਕੁਝ ਸੰਸਾਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ, ਕੁਝ ਵੱਖਰੇ, ਕੁਝ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਾਂ ਆਮ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ, ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ ਤਾਂ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚਲਦੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਗੰਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਮੱਛਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਮੀਂਹ ਵਿਚ ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਮੁੜ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਇਹ ਲੜੀਆਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਤੇ ਮਿਟਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਠਦੀਆਂ ਤੇ ਮਿਟਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਰ ਸੀ, ਤੇ ਇਹ ਲੜੀ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣਦੇ ਤੇ ਮਿਟਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਬਣਦੇ ਤੇ ਮਿਟਦੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਰਗ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅੰਡਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਸਾਲਾਂ-ਸਾਲ ਨਦੀ ਵਿਚ ਬਹਿ ਜਾਂਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਜੀਵ ਹੁਣ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਦੇ ਪਾਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਨਗਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਚਮਤਕਾਰ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਉੱਠਣਗੇ, ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਟ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੋਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਤੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਰ ਤੋਂ ਘੜੇ ਜਾਂ ਇਕ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਪੱਤੇ ਤੇ ਟਹਿਣੀਆਂ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਉਂ ਹੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਉੱਠਦੀਆਂ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹਨ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹਨ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸ਼ੇਵਾਲਾ ਦੇ ਤਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਤਲੇ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਿਸਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਦਭੁਤ ਗਤੀਆਂ, ਅਜੀਬ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਸੱਚ ਦੇ ਜਾਣਨਹਾਰ ਲਈ, ਇਹ ਜਲ ਤੋਂ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਰਚਨਾਵਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਦਲਾਂ ਤੋਂ ਮੀਂਹ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਦਿੱਖ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਮਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਕੰਟੇ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਉੱਤਮ ਹਨ, ਕੁਝ ਨੀਚ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਮਲਿਨਤਾ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ। ਕਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਹਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਾਰ ਤੱਤ ਇਕਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।