ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਮਹਾਨ ਮুনি ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਧਨ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਸਾ ਮਨੁੱਖ ਵਧੀਕ ਹੋਏ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਮਿਲਣੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਧਨ ਤੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਲੀ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਹੀ ਵਿਅੰਜਨ ਜੋ ਮੂਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਭੋਗ ਵਿੱਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਮੋਹ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਤੋਖ ਲੱਭਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਨੀਤੀਵਾਨ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਭੋਗ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਘਵ, ਜੋ ਕੁਝ ਲੱਭ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਮੰਨ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਗੁਆਚ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਗੁਆਚਿਆ ਮੰਨ, ਤੇ ਵਿਅਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਚਲ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸੁਖ-ਵਸਤੂਆਂ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹ ਬੇਪਰਵਾਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਓਹਲੇ ਤੇ ਵੈਰੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜੀਵੀਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਨਾ ਫਸ ਜਾਵੀਂ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ; ਉਹ ਗਲਤ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਫ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ‘ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਨਹੀਂ’, ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਇਸ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ‘ਮੈਂ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ’, ਉਹ ਲਗਨ ਤੇ ਵੈਰ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ ਕਦੇ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ। ਅਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਅਸਤੀ ਤੇ ਨਾਸਤੀ ਦੇ ਮਧਯ ਸਾਫ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਟਿਕਾ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਫੜ, ਨਾ ਛੱਡ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬਾਹਰਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲਾ। ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਵਿਅਕੁਲ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਲਗਨ ਦੇ ਰਹਿ, ਭਾਵੇਂ ਕਰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਂ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਨਾ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਮੈਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਪੱਤ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ। ਤੇਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ, ਛੂਹਣਾ ਆਦਿ ਕਰਨ ਦੇ, ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ, ਦੋਵੇਂ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦੇ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਹਨ—ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ, ਬਿਨਾ ਇੱਛਾ ਦੇ। ਤੇਰਾ ਮਨ, ਜੇ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ 'ਮੇਰਾ' ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਡੁੱਬੇ, ਤਾਂ ਬਚਿਆ ਰਹਿਣ ਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਕਰਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ। ਰਾਘਵ, ਜੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ। ਭਾਵੇਂ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ, ਤੇ ਜੇ ਤੂੰ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਰਾਮਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਹਜੂਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਭਰੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨੌਕਾ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਪਾਹ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪਛਾਣ, ਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂ; ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਜੀਵਤ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਸਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਉੱਚੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਛੋਟੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਠੱਗ ਤੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਉੱਚਾ ਤੇ ਹੇਠਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਕਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਤਿਆਗਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ; ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਤਨੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਤਾਕਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਗੁਣ, ਮਾਣ ਜਾਂ ਧਨ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਗਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਕਰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਹੁਣ ਇਹ ਵਿਵੇਕ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਸਾਫ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 'ਤੇ ਟਿਕ ਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਰਹਿ, ਤੇ ਤੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਸਿਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ। ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ, ਸਾਰੀ ਸਵਾਰਥੀ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖ; ਉੱਚੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਠੰਢ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਰਾਮਾ ਇਉਂ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਧੋਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਠੰਢਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਵੇਦ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨ ਉੱਚੇ, ਨਿਰਲੇਪ, ਦਯਾਲ ਤੇ ਯੋਗ ਹਨ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਕਦੇ ਅਕਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਰਜਸਿਕ-ਸਤ੍ਵਿਕ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਬਚ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਸਭ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਕਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਅੰਡੇ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ; ਤਾਂ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਦੀ ਅਚਰਜਜਨਕ ਉਤਪਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਿਤ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਘਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਯੁਗ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੰਕਰ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਰਾਇਣ ਵੀ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ, ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਅਚਰਜਕ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਵਾਜਾਂ ਤੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਅਣੰਤ ਕਾਲ ਚੱਕਰਾਂ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵੱਡੀ ਤਾਦਾਦ ਵਿੱਚ ਉਪਜਣਗੇ। ਹੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਆਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।