ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਅੱਜ ਜਿਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੀ ਰੌਣਕ ਅਤੇ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਓਹੀ ਥਾਂ ਸੁੰਨ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀ ਮੈਦਾਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਏ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੱਜ ਬੜਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਡਰਾਉਣਾ ਜੰਗਲ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਓਹੀ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਭਾਰੀ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਅੱਜ ਬੇਲਾਂ ਅਤੇ ਹਰੀਅਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਓਹੀ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਜੜੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਪਾਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ—ਲੱਕੜ, ਪਾਣੀ, ਘਾਹ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੌਜਵਾਨੀ, ਬਚਪਨ, ਸਰੀਰ, ਅਤੇ ਧਨ-ਪੂੰਜ—all ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਟਿਕਾਅ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਹਾਲਤ ਵੱਲ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ, ਚਿਰਾਗ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਲਮ੍ਹਾ ਭਰ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਇਹ ਭੀੜ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਢੇਰ ਵਿਚੋਂ ਬੀਜ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਮਨ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਤਲ-ਪੁਤਲ ਹੋ ਕੇ, ਅਣਗਿਣਤ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਉਡਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵਿਪਤੀਆਂ, ਕਦੇ ਉਲਟ-ਫੇਰ, ਤੇ ਕਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੀ ਨਾਟਕੀ ਲੀਲਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ, ਜੋ ਭਰਮ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਹਾਲਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਨਚਣ ਵਾਲੀ ਨਾਚਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਸੰਸਾਰ-ਨਾਟਕੀ ਆਪਣੀ ਨਚਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਚਣ ਵਾਲੀ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਾਕਤਾਂ ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਸੁਹਾਵਣੇ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਹ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਨਾਚ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ, ਉਹ ਧਨ, ਉਹ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵੀ; ਸਭ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪ ਵੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਹ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੁੜ ਉੱਠਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਬਾਹ ਹੋਏ ਰੂਪ ਲਈ ਵੀ, ਇਸ ਸੜੇ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਨਵਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਦੈਵੀਤਾ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇੱਥੇ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਸਦੀਵੀ ਹੈ? ਸੂਰਜ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੁਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਸ ਦੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਹਾਉ ਅੱਗ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਦਿਸਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਨਾਸ ਦੀ ਅੱਗ ਲਈ ਸੁੱਕਾ ਈਂਧਣ ਹਨ। ਧਨ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨੌਕਰ, ਦੋਸਤ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਨਿਰਸਵਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਸ ਦਾ ਡਰ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਹਾਲਤਾਂ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤਦ ਤੱਕ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਨਾਸ ਦਾ ਦੈਤ ਆ ਜਾਵੇ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਗਰੀਬੀ; ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਬੀਮਾਰੀ। ਹਰ ਪਲ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਲਿਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਭਲਾ ਕੌਣ, ਚਾਹੇ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਅਚੰਭਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਚਿਕੜੀ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਨਰਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਇਹ ਨੀਲੇ ਕੰਵਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਇਹ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਚੰਦ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ-ਨੀਚ, ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਬਣਨ-ਮਿਟਣ ਦੇ ਉੱਚੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਪਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਕੌਣ ਇਸ ਤੋਂ ਨਾ ਡਰਦਾ ਹੈ? ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ; ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਦੇ ਹੀ ਹਨ—ਹੇ ਮੁਨਿ, ਇੱਥੇ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਸਦੀਵੀ ਹੈ? ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੀ; ਹੁਣ, ਦਿਨ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ। ਕੱਪੜਾ ਭਾਂਡਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਂਡੇ ਦੀ ਹਸਤੀ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਉਲਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵੀਰ ਕਾਇਰ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਸੌ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਲੋਕ ਹਕੂਮਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਝਣਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਲਾਲਚ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁਢਾਪਾ; ਸਰੀਰ ਵੀ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਇਹ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਦੁੱਖੀ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਨਰਮ; ਮਨ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਉੱਥੇ, ਇੱਥੋਂ ਉੱਥੇ, ਇੱਥੋਂ ਉੱਥੇ—ਇਹ ਭਾਗ, ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ, ਬੱਚੇ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਨਵੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ, ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ, ਖਾ ਜਾਂਦਾ, ਨਾਸ ਕਰਦਾ, ਵੱਜਦਾ ਤੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਇੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪਤਨ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਇਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਸਵੇਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ—ਭਾਗ, ਜੋ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਅੱਜ ਹੈ, ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਕੱਲ੍ਹ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਜ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਜ ਨਹੀਂ; ਹਰ ਚੀਜ਼ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਲਗਾਤਾਰ ਹਨ, ਸੁਖ ਵਿਰਲੇ; ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਜੋ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ; ਕਿਸੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ, ਇਹ ਪਾਪ ਸਭ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੰਦੇਪਣ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੇਧਿਆਨੀ ਨਾਲ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲਕੀਰ।