ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਵੱਡਾ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦਾ ਜਾਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕੋਈ ਜਾਦੂਈ ਸ਼ਹਿਰ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਥਿਰ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੇ ਕਹੀਏ ਕਿ ਉਹ ਵਧ ਗਿਆ, ਦੱਸੋ—ਕਿਸ ਲਈ, ਕਿਸ ਦਾ ਵਧਿਆ, ਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖੇਡ ਲਈ ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਜਲ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜੇਕਰ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਸਲ ਮੂਲ ਹੈ, ਨ ਦੁੱਖ ਦਾ। ਜੇਕਰ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਗੁਆਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਾਂ ਜੇਕਰ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀ ਗੁਆਚ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਚਾਹਣ ਜਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਜੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਸਮਝੇ? ਚਾਹੇ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲੀਅਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਕਲੀ, ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਅਧੂਰੀ ਸਮਝ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸੀ, ਨਾ ਅੰਤ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵੇਲੇ ਵੀ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਅਸਲ-ਨਹੀਂ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਰਾਮਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਸ਼ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ, ਅੰਤ ਵਿਚ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸਲ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਤੀਤਵ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਬੱਚੇ ਹੀ ਚੰਦ ਦੀ ਪਰਛਾਵਾਂ ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼-ਫੁੱਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅਸਲ-ਨਹੀਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੱਚਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਅੰਤਹੀਂ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਮਾ, ਬਚਪਨ ਵਾਲਾ ਮਨ ਨਾ ਧਾਰੋ; ਇੱਥੇ ਨਾਸਵੰਤਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਦਾ ਥਿਰ ਤੇ ਸੱਚੀ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਰੱਖੋ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾ ਆਉਣ ਦਿਓ ਕਿ "ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ," ਜਾਂ "ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।" ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਆਖੀਆਂ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਇਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਧਨ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ? ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਈ ਭੁਲਾਵਾ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਦਿਸਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਿਟਣ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜਾ ਸੋਗ? ਚਾਹੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੋਹਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂ ਮੈਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾ ਜਾਵੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਤਰਤੀਬ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਧਨ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ? ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਸਾ ਮਿਰਾਜ਼ ਵੱਡਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਧਨ ਤੇ ਪਤਨੀ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੁੱਖ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭਟਕਾਵਾ ਤੇ ਮਾਇਆ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਆਨੰਦ ਮੂਰਖਾਂ ਵਿਚ ਲਗਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਆਨੰਦ ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵੈਰਾਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਮੂਰਖ, ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਆਨੰਦਾਂ ਵਿਚ ਸੰਤੋਖ ਲੱਭਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਦੂਰਲੇ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਧਰਮੀ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਆਨੰਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਘਵ, ਜਗਤ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਜਿਹੜਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਗਇਆ ਸਮਝੋ, ਤੇ ਜੋ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਮਿਲਿਆ ਮੰਨੋ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਆਏ ਹੋਏ ਸੁਖਾਂ ਉੱਤੇ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਤੇ ਜੋ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਲਚਲ ਭਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਅਸਲ ਸਵੈਰੂਪ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਵੈਰੀ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਚੇਤ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੀਵੋ ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿਚ ਨਾ ਪਵੋ। ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਭਰਮ-ਭਰੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਠੀਕ ਜਾਂ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਉਹ ਗਲਤ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਖਰੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਜਿਸਦਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਿ "ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਨਹੀਂ" ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਛੁਹੰਦਾ; ਉਹ ਸਭ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ "ਮੈਂ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਹੀ ਹੈ" ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਲਗਾਵ ਤੇ ਵੈਰ ਭੁਲਾ ਚੁੱਕਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ। ਅਸਤੀਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤੀਤਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੱਧ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਆਸਰਾ ਲੈ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨ ਤਾਂ ਫੜ, ਨ ਛੱਡ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰ। ਰਾਮਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਅਸੰਗ ਰਹੋ—ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ। ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਨਾ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਤਿਆਗਦਾ, ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਦਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਪੱਤਾ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ। ਤੇਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ, ਛੂਹਣਾ ਆਦਿ ਕਰਨ ਦੇ, ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ, ਛੱਡ ਦੇ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੂਜੀ ਪਾਸੇ ਹਨ—ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਸਲ-ਨਹੀਂ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ "ਮੇਰਾ" ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਨਾ ਦੇ; ਨਾ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ। ਰਾਘਵ, ਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋ। ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਤੇ ਜੋ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੌਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੋਖਸ਼ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਰਾਮਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਲੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ, ਜੋ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨੌਕ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਹਨ, ਉਹੀ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।