ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਆਪਣੀ ਚਾਰ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲਾਅ ਨਾਲ, ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਅਰਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਮਨ ਲਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝ। ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇਹ ਨਾਟਕ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਬੇਅਸਰ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਜਦ ਤੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਚੇ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੀ ਇਸ ਭਰਮ ਤੋਂ ਬਚ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ, ਭਟਕ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਨਾਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਹੀ ਘੜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਦ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੇ ਛੱਡ ਦੇ; ਪਰ ਜੋ ਅਸਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਝੂਠ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦਾ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਭਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਡਰ। ਮਨ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚਾ ਹੀ ਅਸਤੀ-ਨਾਸਤੀ ਹਾਲਤਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਝਲਮਲਾਂਦਾ ਚੰਦ; ਪਰ ਜੋ ਸੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦਾ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਪਰਛਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਹ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਹੈ; ਦਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਹ ਪਿੰਜਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਸ਼ਹਿਰ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੇ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਸ਼ਹਿਰ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ, ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ; ਜਦ ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸੀ, ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਵਧ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦੱਸ, ਕਿਹੜਾ ਵਧਿਆ, ਕਿਸ ਲਈ, ਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ; ਤਿਵੇਂ, ਜਦ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਜਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਕਿੱਥੋਂ? ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਸਲ ਮੂਲ ਹੈ, ਨਾ ਦੁੱਖ ਦਾ। ਜੇ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਮਿਟ ਸਕਦਾ? ਜਦ ਨੁਕਸਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦਾ? ਜਾਂ ਜੇ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਮਿਟ ਸਕਦਾ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ ਹੈ ਤੇ ਨਾਸ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਚਾਹੁਣ ਜਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਜਾਂ ਬਚਣ ਯੋਗ ਕੀ ਹੈ? ਸੰਸਾਰ ਚਾਹੇ ਝੂਠ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸਲ, ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਪਰ ਮੂਰਖ, ਅਧੂਰੇ ਗਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਉਸ ਝੂਠ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਸ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਹੈ, ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸਲ, ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਤੀ ਹੀ ਬਚਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚੇ ਹੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼-ਪੁਸ਼ਪ ਵਰਗੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੱਚਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਦੁੱਖ ਹੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਕਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਾ ਹੋਈਂ; ਇੱਥੇ ਨਾਸਵੰਤਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਦਾ ਸਥਿਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰ, “ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹਾਂ।” ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਦੁੱਖ ਕਰ, “ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹਾਂ।” ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ, ਤਦ ਦਿਨ ਢਲ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਗਈ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਮੰਦ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਜਦ ਧਨ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਜੇ ਕੋਈ ਮਾਇਆ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਦਿਸਦੀ ਤੇ ਫਿਰ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਰੋਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ? ਚਾਹੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਲਿਨ, ਜਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਬੱਚਿਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾ ਜਾਵੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿੱਥੋਂ? ਜਦ ਧਨ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਪਿਆਸੇ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੱਡੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦ ਧਨ ਤੇ ਪਤਨੀ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ, ਦੁੱਖ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਭਟਕਾਵਾ ਤੇ ਮਾਇਆ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਉਹੀ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸਤਾ, ਜੋ ਮੂਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਦੂਜੇ ਪਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਭਟਕੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਲੱਭਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਪਾਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੋਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗੁਆਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਆਚਿਆ ਹੀ ਸਮਝ, ਤੇ ਜੋ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੀ ਮੰਨ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸੁਖ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉਸ ਲਈ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਦਿਖਾਉਣੀ, ਤੇ ਜੋ ਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਵੈਰੀ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜੀਉ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪੈ ਜਾਏਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਉਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਉਹ ਮੂੜ੍ਹ ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ 'ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।