ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਜ਼ਰਾ ਵੇਖੋ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਜੋ ਉਠਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਸਾਰੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਮਾਇਆ ਦੀ ਖੇਡ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਵਧਦਾ, ਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ, ਉੱਥੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੋਹ ਦਾ ਉਤਪਾਦ ਹੈ, ਗਹਿਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ? ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਵੀ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਆਕਾਰਾਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾਵਾਂ ਦੀ ਭਰਮ ਜਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਥਿਆ ਗਿਆਨ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੌਕਾ ਵਿਚ ਬੈਠਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਥਿਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਜਾਦੂਈ ਜਾਲ ਸਮਝੋ—ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ—ਜੋ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਹੋਰਤਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਸੰਬੰਧ, ਕੌਣ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਇਹ ਪਹਾੜ, ਇਹ ਦਰੱਖਤ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੀ ਤਗੜੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਭਰਮ ਮਾਤ੍ਰ ਹਨ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਆਪਣੀ ਚੌਰਾਸੀ ਰੂਪੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਛੱਡ ਦੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਮਾਯਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਖਾਨ ਹੈ—ਇਹ ਵੱਡਾ ਆਨੰਦ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫੜਨ ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਦੇ; ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਦੌੜਦਾ। ਜੇਹੜਾ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਿਧਰ ਮਰਜ਼ੀ ਚੱਲੇ, ਪਰ ਜੋ ਅਸਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਝੂਠੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦਾ ਭਰਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਡਰ; ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚਾ ਹੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨਾਲ ਠੱਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਥਰਥਰਾਹਟ; ਪਰ ਤੂੰ, ਜੋ ਸੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ। ਜੇਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੈ—ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਹ ਆਨੰਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਤਿਤੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰਾ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਸ਼ਹਿਰ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੁਕਦਾ; ਜਦ ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਕੁਝ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਵਧ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦੱਸ—ਕਿਹੜਾ ਵਧਿਆ, ਕਿਸ ਲਈ, ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਜਾਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਜੋ ਕੁਝ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਹਾਨੀ? ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਹੈ, ਨਾ ਦੁੱਖ ਲਈ। ਜੇ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਉੱਥੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੌਕਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਜੇ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਗੁਆਚ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਫਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠਾ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਚਾਹਵਾਂ ਜਾਂ ਸਵੀਕਾਰਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ ਕੀ ਹੈ? ਚਾਹੇ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠਾ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਪਰ ਅਗਿਆਨੀ, ਅਧੂਰੇ ਗਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਝੂਠ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਨਾ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੀ ਬਚਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਤਿਤਵ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚੇ ਹੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼-ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਝੂਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੱਚਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸੰਤੋਖ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅੰਤਹਿਨ ਦੁੱਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਕਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਾ ਬਣ; ਇੱਥੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰ। 'ਇਹ ਸਭ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹਾਂ'—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇ; 'ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹਾਂ'—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗਈ, ਸਭ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਮੰਦ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਜਦ ਧਨ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਖੋਹ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ? ਜੇ ਕੋਈ ਮਾਇਆ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਦਿਸੀ ਤੇ ਫਿਰ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਚਾਹੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੋਹਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੈਲਾ, ਜਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲੜੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ?