ਇਹ ਸਭ ਕਹਾਣੀ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੰਧਾਂ ਬਣੀਆਂ ਜਾਂ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਕੌਤਕ ਭਰੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ। ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ—all ਕੁਝ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਜ਼ਰ ਅੱਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਦਿੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਘੜਿਆਂ, ਝੁੱਗੀਆਂ, ਕਪੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਖੁਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ, ਨਾ ਕੰਧਾਂ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਾਸ ਲਈ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੀੜਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੋਕੂਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਨਾਮ, ਜੋ ਮਨ—ਜੋ ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ ਮੰਦ ਹੈ—ਨਿਰਮਾਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਔਖੀ ਜਾਂ ਅਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ। ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ? ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਗੁਫਾ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਦਾ ਕੇਵਲ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਵੇਖ, ਕਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਸਰੀਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਹਰ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ, ਦੈਤ, ਮਨੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ—all ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਬਣੇ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦੀਵੇ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ—ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਮਰਦਾ; ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸਾਰੀ ਕਿਰਿਆ ਇਲੂਜ਼ਨ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਨਾ ਵਧਦਾ, ਨਾ ਮਿਟਦਾ, ਓਥੇ ਕੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ? ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਭ੍ਰਮ ਦਾ ਉਤਪਾਦ ਹੈ, ਤੇਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਤੂੰ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਗੱਲ ਕਰਦਾ? ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—even ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ—ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ, ਦੋ ਚੰਦ ਦੀ ਇਲੂਜ਼ਨ ਜਾਂ ਦਿਨ-ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਝੂਠੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜਾਣ ਲੈ, ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਦਾ ਜਾਦੂ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਜਾਲ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰ-ਅਸਲ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕਿੱਥੇ? ਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਵਸਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਪਹਾੜ, ਇਹ ਦਰਖ਼ਤ—ਇਹ ਸਭ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਗੈਰ-ਅਸਲ ਅਸਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ, ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਪਿਆਸ ਛੱਡ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਕੇਵਲ ਭ੍ਰਮ ਹਨ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਮਨ ਦੀ ਨਿਰਮਿਤੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦਿਖਾਵੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫੜਨ ਤੇ ਕੋਈ ਮੱਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਝੂਠਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਟਿਕਾ; ਜੇ ਕੋਈ ਮਿਰਾਜ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਉਂ ਪਿੱਛਾ ਕਰੇ? ਜੋ ਭ੍ਰਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਔਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਖ ਦਾ ਪাত্র ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਅਸਲ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਗੈਰ-ਅਸਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਅਸਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਗੈਰ-ਅਸਲ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੇ ਵਿਚ ਸੱਪ ਦਾ ਡਰ; ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਰਾਹੀਂ, ਸੰਸਾਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਕੇਵਲ ਬੱਚਾ ਗੈਰ-ਅਸਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਚੰਦ ਦੀ ਥਰਥਰਾਹਟ; ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ, ਨਹੀਂ। ਜੋ ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਸੁਖ ਲੱਭਦਾ, ਉਹ ਮੂੜ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੂੜਤਾ ਅਜਿਹੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਜੋ ਪਰਾਵਰਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇਹ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਹੈ; ਦਿਖਾਵੇ ਦਾ ਜਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਮਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਨਿਰਮਿਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਤੇ ਉਸੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਇਲੂਜ਼ਨ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਸ਼ਹਿਰ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ, ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਜਾਪਦਾ, ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸੀ, ਤੇ ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਵਧ ਗਿਆ, ਦੱਸ—ਕਿਆ ਵਧਿਆ, ਕਿਸ ਲਈ, ਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਖੇਡ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਇਲੂਜ਼ਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ; ਤਿਵੇਂ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਗੈਰ-ਅਸਲ ਗੈਰ-ਅਸਲ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁਖ ਦਾ ਮੂਲ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਅਸਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਮਿਟ ਸਕਦਾ? ਤੇ ਜੇ ਕੁਝ ਮਿਟਿਆ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਤਾ ਦੁਖ ਦਾ ਮੌਕਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਜਾਂ ਜੇ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਮਿਟ ਸਕਦਾ? ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਅਸਲ ਹੈ ਤੇ ਕੇਵਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਲਈ ਭਾਵ-ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਚਾਹਣ ਜਾਂ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀ ਹੈ? ਜਾਂ, ਜੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲਈ ਕੀ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ, ਭ੍ਰਮ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਖੇਡ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਕੋਈ ਜਨਮ, ਨਾ ਮੌਤ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਦੁਖ—ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ।