ਇੱਕ ਵਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ 'ਚ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਉੱਚਤਮ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਇਸ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ, ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਇਸ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਨ ਤੇ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ, ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਸੀ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਨਵੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਿਰਮਲ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਬੇਅੰਤ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸੀ, ਬ bilkul ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਬੋਲ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਵਾਜ ਤੇ ਕਾਰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਲਈ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਸਕਣ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਨੇਕ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਨੇ ਕਈ ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਖੇਡਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਕਮਲ-ਜਨਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਦੁੱਤੀਅ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ—ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਖਾਲੀਅਤ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਖੇਡ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਚ, ਨਾ ਕੋਈ ਥਾਂ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਸਮਾਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵੱਡਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਸਾਰ ਹੈ—ਸਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਤੇ ਰੰਗ-ਰੋਗਣ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਅਦਭੁਤ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਾਂਗ। ਸਭ—ਜਿਸਮ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ—ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਕਲਪਿਤ ਹਨ; ਇਹ ਹੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖੀ ਦੇਖਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਸਾਈ ਹੈ, ਮਟਕਿਆਂ, ਝੁੱਗੀਆਂ, ਕਪੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਖੁਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਸਤੂਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਕੰਧਾਂ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਵਾਸ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੀੜਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਕੂਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਨਾਮ, ਜੋ ਮਨ, ਜੋ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਰਚ ਸਕਦਾ ਤੇ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ—even ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਜਾਂ ਅਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਉੱਚਤਮ, ਜੋ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ? ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਫਾ ਢੱਕੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਉਸਤਿਤੀ ਜਾਂ ਅਨੁਸਤਿਤੀ ਸਦਾ ਉਸੇ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਕਮਲ-ਜਨਮ ਸਰੀਰ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪਸ਼ੂ—all ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਬਣੇ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਿੰਤਨ ਥਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੈਪ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਤੇਲ ਦੇ ਬੁਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ, ਵੇਖੋ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ—ਇੱਕ ਲੰਬਾ ਸੁਪਨਾ ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਜਾਂ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ; ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਸਾਰੀ ਚਲ-ਚਲਨ ਮਾਯਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਵਧਦਾ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਕੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ? ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਭ੍ਰਮ ਦਾ ਉਤਪਾਦ ਹੈ, ਗਹਿਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ਼ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—even ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਦੋ ਚੰਦ ਦੀ ਭ੍ਰਮ ਜਾਂ ਦਿਨ-ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਨਾਲ਼ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਖੜ੍ਹੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਦੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸਦਾ ਝੂਠੀ, ਅਸਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਣ ਲਓ ਇਹ ਮਾਯਾ-ਜਾਲ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ; ਨਾ ਇਹ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਨਾ-ਅਸਲ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕਿੱਥੇ? ਕਿਹੜਾ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਪਹਾੜ, ਇਹ ਰੁੱਖ—ਇਹ ਸਭ ਦਿਖਾਵੇ ਮਾਯਾ ਹੀ ਹਨ; ਮਨ ਦੀ ਵਧੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਆਪਣੀ ਚੌਤਰੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਪਿਆਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੋਚ, ਹੇ ਰਾਮਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਕਾਰਜ ਸਿਰਫ਼ ਭ੍ਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਲੰਬਾ ਸੁਪਨਾ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਦਿਖਾਵਾ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਆਨੰਦ-ਵਿਭੂਤੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫੜਨ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸਾਰ ਦੇ, ਛੱਡ ਦੇ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ; ਜੋ ਮਿਰਾਜ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ, ਜੇ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਅਸਲ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਝੂਠ ਵੱਲ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਅਸਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਝੂਠ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਡਰ; ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਰਾਹੀਂ, ਸੰਸਾਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚਾ ਹੀ ਅਸਲ-ਹੀਣ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਧੋਖਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਦੀ ਥਿਰਕਣ; ਗਿਆਨੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ, ਨਹੀਂ। ਜੋ, ਇਸ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਸੁਖ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦਾ ਹੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੰਦੇਪਣ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਾਵਰਤੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਆਨੰਦ ਸਚਮੁਚ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਦਿਖਾਵੇ ਦਾ ਪਿੰਜਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਖੇਡ, ਮਾਯਾ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਤੇ ਅਸਲ-ਹੀਣ ਹੈ, ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਖੇਡ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮਨ ਦੀ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਉਠ ਜਾ।