ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਪਰਮ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰਲੇਪ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਬੋਤਮ ਤੇ ਸਭ ਵੱਖਰੇਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਕਦੇ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ। ਕਦੇ ਉਹ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਬੰਦ ਕੌਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਪਰਮ ਸੁਤੰਤਰਤਾਵਾਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਛਾ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਟਿਲਤਾ ਦੇ, ਹਰ ਜਨਮ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬੈਠਕਾਂ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਨੀਚੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਰਭ ਦੀ ਨੀਂਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਨੁੱਕਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਤੀ ਦੰਦ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਸਥੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪੰਦਰਾਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ, ਅੰਗ ਮੋਮ ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਤੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹਨ, ਵੀਹ ਉਂਗਲਾਂ ਤੇ ਵੀਹ ਨਖ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਦੋ ਛਾਤੀਆਂ, ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਹਨ—ਕਈ ਵਾਰ ਕਈ ਮੋਢੇ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਮਨ-ਪੰਛੀ ਦਾ ਘੋਸਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਸਨਾ-ਸੱਪ ਲਈ ਗੁਫਾ। ਇਹ ਤਰਸਨਾ-ਰੂਪੀ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਆਤਮਾ-ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਫਾ, ਅਹੰਕਾਰ-ਹਾਥੀ ਦਾ ਅਸਥਾਨ, ਤੇ ਕੌਲ-ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਇਸ ਆਕਾਸ਼ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮਧੁਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਅੰਤਹੀਣ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤਟ ਉੱਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਸੀ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਨਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਦਾਗ-ਰਹਿਤ ਆਤਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੁਕ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ, ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਮ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਇੱਕ ਬਹਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕੀਤਾ—ਬੋਲ ਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ। ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਨੋਜਾਤ ਜੰਤੂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਚਾਰ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ, ਇੰਝ ਰਚੇ ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ ਕਿਸੇ ਨਗਰੀ ਬਣਾਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ, ਧਰਮ, ਕਾਮ ਤੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣ—ਉਸਨੇ ਅਨੇਕ ਅਚੰਭਤਮ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਟਿਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਅਨੇਕਾਂ ਵ੍ਯੁਹਾਂ ਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਕੌਲ-ਜਨਮ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇੱਥੇ ਅਦੁੱਤੀਅ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸੁੰਨ, ਮਨ ਦੀ ਪਰਮ ਲੀਲਾ ਹੀ ਬਚਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਨ ਤਾਂ ਥਾਂ ਹੈ, ਨ ਸਮਾਂ—ਕੋਸਮਿਕ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਹੀ ਸਾਰ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਨਗਰੀ ਵਾਂਗ; ਜਿਥੇ ਵੀ ਇਹ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰਲੇਪ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕੰਧਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਬਣਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਉਹ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਕਲਾ ਵਾਂਗ। ਸਭ ਕੁਝ—ਸਰੀਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ—ਮਨ ਵਲੋਂ ਕਲਪਿਤ ਹਨ; ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣਾ। ਜਗਤ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ, ਮਟਕਿਆਂ, ਝੋਪੜੀਆਂ, ਕਪੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਨਾਂ ਕੰਧਾਂ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਨ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੀੜਾ ਆਪਣਾ ਕੋਕੂਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਾਂ ਕੋਈ ਨਾਮ, ਜੋ ਮਨ, ਜਿਹੜਾ ਹੌਲੀ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬਣਾਵੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰ ਲਵੇ—even ਜੋ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਜਾਂ ਅਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ? ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਫਾ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣਾ ਸਦਾ ਉਸ ਪਰਮ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਦੇਖੋ, ਕਿਵੇਂ ਕੌਲ-ਜਨਮ ਸਰੀਰ ਮਨ ਵਲੋਂ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਥਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇਲ-ਰਹਿਤ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ। ਦੇਖੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ—ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਜੋ ਉਠਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ; ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਸਾਰੀ ਕਿਰਿਆ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਨ ਮਿਟਦਾ, ਉਥੇ ਕੀ ਮਿਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੋਹ ਦਾ ਫਲ ਹੈ, ਤੀਖੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਜਦ ਦਿਲ ਦੁੱਖੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦੇ ਹੋ? ਜਿਵੇਂ ਤਪਸ਼ ਕਾਰਨ ਮਿਰਾਜ਼ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾਵਾਂ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਜਾਂ ਦਿਨ-ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੌਕਾ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਅਡਿੱਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਦਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠੀ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਜਾਦੂਈ ਜਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਲ ਮੌਜੂਦ, ਨਾ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਦੂਜਾਪਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕਿੱਥੇ? ਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਪਹਾੜ, ਇਹ ਰੁੱਖ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਹਨ; ਮਨ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।