ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਜੀਵਾਤਮਾ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਜੋ ਨਾ ਕਿਸੇ ਥਾਂ, ਨਾ ਸਮੇਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ, ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੰਜਲ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਅਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ (ਆਕਾਸ਼) ਦੀ ਸੁੱਚੀ ਧਾਰਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਬੀਜ ਧੁਨੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਠੋਸਤਾ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ) ਦੀ ਲਹਿਰ, ਫਿਰ ਹਵਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਬੀਜ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਵਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਰੜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਚਮਕਦਾਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਕ ਸੁੱਚਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼—ਜੋ ਫਿਰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਨ, ਜਦੋਂ ਸੁਆਦ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਠੰਡਕ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਹੀ ਮਨ, ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਗੁਣ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ ਠੋਸ ਰੂਪ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਸੁਖਸ਼ਮਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕ ਚਿੰਗਾਰੀ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, 'ਅੱਠਗੁਣ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੀਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਇਹ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਫਲ ਦਾ ਪੱਕਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚਮਕ, ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਸਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ—ਚਮਕਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪਿੰਡ—ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਲਪਨਾ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤੇ, ਉਹ ਸਿਰ ਵਰਗਾ ਆਸਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਹੇਠਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਵਰਗਾ ਆਧਾਰ; ਦੋਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ; ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੇਟ ਦੀ ਸਭਾਵਿਕਤਾ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਬੱਚਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਸੁੱਚੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮਨ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵਾਧੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਸਮ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਿਰਾਲਾ, ਬੁੱਧੀ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਤਾਕਤ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਧੰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਜੋ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਚਤਮ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੱਚਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਕਦੇ ਇਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਮਲ-ਕੋਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ, ਅਣਗਿਣਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਆਸਨ, ਹਰ ਜਨਮ ਲਈ, ਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਦ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਦੀ ਨੀਂਦ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੀਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੱਤੀ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਤਿੰਨ ਸਥੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ, ਪੰਦਰਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹੇਠਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਚਿਕਣ ਅੰਗ, ਲੇਪੇ ਹੋਏ ਤੇਲ ਨਾਲ, ਵੀਹ ਉਂਗਲਾਂ, ਵੀਹ ਨਖ਼ਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਦੋ ਛਾਤੀਆਂ, ਦੋ ਅੱਖਾਂ—ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਈ ਮੋਢੇ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ—ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਪੰਛੀ ਦਾ ਘੋਸਲਾ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਸੱਪ ਦੀ ਗੁਫਾ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਡੈਮਨਿਸ਼ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਆਤਮਾ ਨਾਮਕ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਗੁਫਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਹਾਥੀ ਦਾ ਅਸਥਾਨ, ਅਤੇ ਕਮਲ-ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਉੱਚਤਮ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਨ ਤੇ ਬਿਨਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਸੀ? ਇੰਝ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਨਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬੇਅੰਤ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਯਾਦ ਕਰ ਲਏ, ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਵਾਣੀ ਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ, ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੀਤਾਂ ਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਾਲੇ, ਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਈ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ, ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਸਕਣ—ਉਸਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਣਾਏ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਛਟਾ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਖੇਡ ਰਾਹੀਂ, ਕਮਲ-ਜਨਮ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਦੁੱਤੀਅ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਦ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼, ਮਨ ਦੀ ਪਰਮ ਖੇਡ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਨਾਂ ਥਾਂ, ਨਾਂ ਸਮਾਂ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਚ ਵੀ, ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੋਵੇ।