ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭ੍ਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਨੀਆਵੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਜਿਹੜਾ ਧਾਰਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੇਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੀਵ ਦਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਭੰਵਰੇ ਵਾਂਗ ਛਿਨਭੰਗੂਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੂਰ, ਅੰਕੂਰ ਤੋਂ ਪੱਤਾ, ਪੱਤੇ ਤੋਂ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਦੇ ਗੁੱਛ ਤੋਂ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਾਹਰ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਰੂਪ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਲਦੀ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਲੋਥੜਾ ਘੜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਘਵਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਗ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਅੱਗੇ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਬੱਚਾ ਅੱਗੇ ਭੂਤ ਨੂੰ ਖੜਾ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਧਾਰਣਾ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਉਹੀ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਅੰਤਹੀਣ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮਾਇਆ। ਜੀਵ, ਜਦ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਉਸਨੇ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ; ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਤਫਸੀਲ ਨਾਲ ਸਮਝਾ। ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੁਣ; ਇਸ ਉਦਾਹਰਨ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਜੋ ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ, ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਜੀਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਚੰਚਲ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਾਰਣ ਅਤੇ ਅਧਾਰਣ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਧਾਰਣਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਬੀਜ ਧੁਨੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਇਹ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਠੋਸਤਾ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਫਿਰ ਹਵਾ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਅਤੇ ਛੂਹ ਦੇ ਅਸਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਾਰਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਵਾ, ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਧੁਨੀ ਤੇ ਛੂਹ ਵਾਂਗ ਮੰਨ ਕੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਗੜ ਤੋਂ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਚਮਕਦਾਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ, ਸਾਫ਼ ਚਾਨਣ—ਜੋ ਫਿਰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਠੰਢਕ ਅਪਣਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਗੰਧ ਵਾਲਾ ਠੋਸ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਸੁਖਸ਼ਮਤਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਇਹ ‘ਅੱਠਭਾਗੀ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਤੀਬਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮਨ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੀਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪੱਕਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਫਲ ਦਾ ਪੱਕਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਿੰਘ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਪੀਘਲਦੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਚਮਕ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਸਨ ਵਿੱਚ, ਚਾਨਣ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮਨ, ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਢਿੱਡੀ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਉਹ ਸਿਰ ਵਰਗਾ ਆਸਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਹੇਠਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਰਗਾ ਆਧਾਰ; ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ; ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੇਟ ਦਾ ਸਰੂਪ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਗ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਅੱਗ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਮਨ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵਾਧੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਸਮ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਦਾਗਰਹਿਤ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਤਾਕਤ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਖੇਡ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਵੱਖਰੇਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਕਈ ਵਾਰੀ, ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਨਾ ਅੰਤ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਇਹ ਕਲਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਈ ਵਾਰੀ, ਇਹ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੰਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ, ਹਰ ਜਨਮ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਆਸਨ ਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਦ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਸੁਚੱਜਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਗਰਭ ਦੀ ਨੀਂਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੀਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਿਰਫ਼ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਕੋਨਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੱਤੀ-ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਤਿੰਨ ਸਤੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜਾ, ਪੰਦਰਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵਿਆਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਨੌਂ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਅੰਗ ਮਲਾਇਆਂ ਨਾਲ ਚੋਪੜੇ ਹੋਏ, ਵੀਹ ਉਂਗਲਾਂ ਅਤੇ ਵੀਹ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਦੋ ਛਾਤੀਆਂ, ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਹਨ—ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਈ ਮੋਢੇ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵੀ—ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਚਿੜੀ ਦਾ ਘੋਸਲਾ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਸੱਪ ਦੀ ਗੁਫਾ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਦੈਵੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਆਤਮਾ ਨਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਫਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਹਾਥੀ ਦਾ ਅਸਥਾਨ, ਅਤੇ ਕਮਲ-ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।