ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ-ਉਤਰਦੀ, ਉਭਰਦੀ-ਡੁੱਬਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਲੀਲਾ, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸਰੋਤ ਅਕਥ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਤਮ ਹੈ, ਉਥੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਤਪਦੇ ਲੋਹੇ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਸਫੁਰਨ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰੁੱਤਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਤੋਂ ਧਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਨਿਰੰਤਰ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਵਧਦੀ, ਮੁੱਕਦੀ, ਪਰ ਉਲਝਣ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਖੜੀ ਹੈ—ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ ਭਰਮ ਦੀ ਛਲਨਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅੰਦਰ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਹੱਡੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਿੰਜਰਾ—ਸਰੀਰ—ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਯਹ ਰਾਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ? ਤੇਰੀ ਉਹ ਸਮਝ ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਅਗਲੇ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ? ਇਹ ਸਰੀਰ ਤੇ ਪੂਰਾ ਜਗਤ, ਚਾਹੇ ਜੜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਭਰੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਗਲਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਚੰਨ ਵੇਖਣ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਕਰਕੇ ਪਹਾੜ ਵਕਰੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਨੀਂਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਉਸਨੂੰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਤਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਉਹ ਹਰੇਕ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੱਗੀ ਵਾਂਗ ਛਣਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੂਰ, ਅੰਕੂਰ ਤੋਂ ਪੱਤਾ, ਪੱਤੇ ਤੋਂ ਫੁੱਲ, ਤੇ ਫੁੱਲ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਤੋਂ ਫਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬਾਹਰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰੂਪ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦਾ, ਓਹੀ ਜਲਦੀ ਇਹਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਡੱਲੀ ਕੁੰਭ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਤਿਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਬੱਚਾ ਅੱਗੇ ਜਿਨ੍ਹ੍ਹ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਭਰਿਆ; ਓਹੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਮਲ-ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਨੋ-ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਅੰਤਹੀਣ ਰਚਨਾ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾ ਜੀਵਾਂ ਨੇ, ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਰਤਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ; ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ—ਇਸ ਉਦਾਹਰਨ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰਿਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ। ਆਤਮਾ, ਜੋ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ, ਜਿਸਨੂੰ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਚੰਚਲ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਅਕਲਪਨਾ ਵੱਲ ਵੱਧਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਤੁਰੰਤ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸੁਧ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਬੀਜ ਧੁਨੀ ਦੀ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਠੋਸਤਾ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਫਿਰ ਵਾਯੂ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਬੀਜ ਸਪਰਸ਼ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਚਮਕਦਾਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸਾਫ਼, ਸੁੱਚੀ ਜੋ ਫਿਰ ਹੋਰ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਇਹ ਗੁਣ ਅਤੇ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਠੰਡਕ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੂਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਨ, ਇਹ ਗੁਣ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਗੰਧ ਵਾਲੀ ਥੋਸਤਾ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗੀ। ਫਿਰ, ਇਹ, ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਸੁੱਖਮਤਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਚਮਕਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਾਥ ਨਾਲ, ਇਹ 'ਅੱਠ-ਗੁਣਾ ਸੁੱਖਮ ਸਰੀਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੀਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪੱਕਣ ਤੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਸਥੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫਲ ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ, ਕਟੋਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਚਮਕ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਪਰ, ਉਹ ਸਿਰ ਵਰਗਾ ਅੰਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਹੇਠਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਵਰਗਾ ਅਧਾਰ; ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ; ਵਿਚਕਾਰ ਪੇਟ ਦਾ ਸੁਭਾਵ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ, ਜੋ ਸੁੱਚੀਆਂ ਲੌਆਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਲ ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਮਨ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵਾਧੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਤਾਕਤ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਰਮ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।