ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਝ ਜੀਵ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉੱਚੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਉੱਚੇ ਪਦਵੀ ਤੇ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਣਮੁੱਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੁੜ ਪਸ਼ੂ ਜਨਮ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਬੁਧੀਮਾਨ ਜੀਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਨਮ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਵਿਚ, ਕਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹਰੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਪਸ਼ੂ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਐਵੇਂ ਹੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਹਨ; ਕਈ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਕਈ ਹੋਰ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਅਜੀਬ ਤੇ ਅੱਤਭੁਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਗੰਧਰਵ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਯਕਸ਼, ਕੁਝ ਦੇਵੀ-ਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਦੈਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਐਵੇਂ ਹੀ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਥੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਆਪਸੀ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਦੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਲੁਕਣ, ਚੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਥਮਣ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਦੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਅਵਿਆਖਿਆਤ, ਆਪ-ਅਨੁਭਵ ਸਰੂਪ ਤੋਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਓਥੇ ਹੀ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਤਪਦੇ ਲੋਹੇ ਤੋਂ ਰੇਸ਼ੇ, ਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰੁੱਤਾਂ, ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬੂੰਦਾਂ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਐਵੇਂ ਹੀ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਆਪਣੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮਿਕ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਅਟੂਟ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਵਧਦੀ, ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਮਾ—ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ? ਤੇਰੀ ਉਹ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਕਿੱਥੇ ਗਈ, ਜੋ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸੀ? ਇਹ ਸਰੀਰ ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿੰਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਉੱਭਰੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਇਕ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੋ ਚੰਦ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਜੀਵ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਸਥਿਰ ਨਹੀਂ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਭਵਰੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ, ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਪੱਤਾ, ਪੱਤੇ ਤੋਂ ਫੁੱਲ, ਤੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਕਲੀ ਤੋਂ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਐਵੇਂ ਹੀ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਮਨ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿਚ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੁਰੰਤ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਡਲੀ ਘੜਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿਚ ਦਿੱਸਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਅੱਗੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭੂਤ ਖੜਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ, ਪਹਿਲਾ ਸਰੀਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉੱਭਰਿਆ; ਉਹੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਮਲ-ਗ੍ਰਭ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹੀ, ਇਹ ਅੰਤਹੀਣ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਜੀਵ, ਜਦ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਚਨਹਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਐਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ। ਸੁਣ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ; ਉਸ ਉਦਾਹਰਨ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਜੋ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਖੇਡਾਂ-ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਸਰੀਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ, ਜਿਸਨੂੰ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਚੰਚਲ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਕਰਣ ਤੇ ਨਾ ਕਰਣ ਵਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਖਾਲੀ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਧਾਰਨਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਬੀਜ ਧੁਨੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਸੰਘਣਾਪਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਠੋਸਤਾ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਤੇ ਫਿਰ ਹਵਾ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜਿਸਦਾ ਬੀਜ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਖਾਲੀ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਹਵਾ, ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਧੁਨੀ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਸ ਵਿਚ ਸੰਪਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਿਸਾਈ ਤੋਂ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਸੰਘਣਾਪਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਤੁਰੰਤ ਚਾਨਣ—ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਰੋਸ਼ਨੀ—ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਰ ਹੋਰ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਐਸੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਸੁਆਦ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਠੰਡਕ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਨ, ਐਸੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਗੰਧ ਵਾਲਾ ਢਾਂਚਾ ਸੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।