ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਨਾ ਇੱਥੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਤੇ, ਸਗੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ—ਮਹਿੰਦ੍ਰ, ਮਲਯ, ਸਾਹਿਆ, ਮੰਦਰ, ਮੇਰੂ—ਤੇ ਕੁਝ ਲੂਣ ਵਾਲੇ, ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ, ਘੀ ਵਾਲੇ, ਕਣਕ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ; ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਭਿਆਨਕ ਨਪੁੰਸਕ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਕੁਝ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਹਨ; ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹਨ। ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ, ਆਪਣੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਉਠਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਮੌਤ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਛਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਗੇਂਦ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਡੋਲਦੇ ਹਨ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਤੇ ਲੁਕਿਆ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਰੁੱਖ-ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਵੱਡਦੇ ਹਨ। ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਇਲੂਜ਼ਨ ਵਾਂਗ ਬੁਣਦੇ ਹਨ। ਜਗਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ, ਭਵ-ਭੂਲ ਵਿੱਚ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਝੂਠੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਚੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਤਪਸਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਕੁਝ ਜੀਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਪਦਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਅਪਣੀ ਮਤਲਬੀ ਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਪਸ਼ੂ ਜਨਮ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਤੋਂ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਜੀਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਇੱਕ ਜਨਮ ਵਿਚ ਹੀ ਉਥੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਵਿਚ, ਕੁਝ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹਰੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ; ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਜ਼ਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਆਉਣਗੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਢੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਜੀਬ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਤੇ ਮਿਟਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਯਕਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦੇਵ-ਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ। ਜਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੀਵ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਚ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਵਸਥਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਆਪਸੀ ਸੰਪਰਕ ਰਾਹੀਂ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਭਰਨ ਤੇ ਮਿਟਣ, ਉਠਣ ਤੇ ਡਿੱਗਣ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਅਵਿਆਖ੍ਯ, ਅਨੁਭਵ ਕਰੀ ਹੋਈ ਸਰੋਤ ਤੋਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਚਿਰਾਗ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਤਪਦੇ ਲੋਹੇ ਤੋਂ ਕਣ, ਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰੁੱਤਾਂ, ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬੂੰਦਾਂ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਰੋਕਟੋਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਦੇ ਉੱਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਕਦੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ, ਕਦੇ ਵਧਦੀ, ਤੇ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿਚ, ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਭਰਮ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ—ਸਰੀਰ—ਨੂੰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ, ਰਾਮਾ—ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ? ਤੇਰੀ ਉਹ ਵਿਆਖ੍ਯਾਤਮਕ ਬੁੱਧੀ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਨੂੰ ਜਾਂਚਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਇਹ ਸਰੀਰ ਤੇ ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸਪਨੇ 'ਚ ਉਪਰਜੀ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ। ਇਹ, ਰਾਮਾ, ਇਕ ਲੰਮਾ ਸਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਝੂਠਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੋ ਚੰਦ ਵੇਖਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਵਿਅਕ੍ਰਿਤ ਦਿੱਖ ਵਾਂਗ। ਜਦ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਮਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸਪਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਰਾਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਕਰੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜੀਵ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਭਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ, ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਪੱਤਾ, ਪੱਤੇ ਤੋਂ ਫੁੱਲ, ਤੇ ਫੁੱਲ ਦੇ ਬੂਟੇ ਤੋਂ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਰਾਮਾ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਦਿੱਖ ਮਨ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਜਲਦੀ ਇੱਥੇ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਡੱਲਾ ਘੜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਦਿੱਖ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਡਰ ਨਾਲ ਭਟਕਿਆ ਬੱਚਾ ਸਾਹਮਣੇ ਭੂਤ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ-ਰਚਨਾ ਵਿਚ, ਪਹਿਲਾ ਸਰੀਰ ਮਨ ਵਿਚ ਉਭਰਿਆ; ਉਹੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਮਲ-ਗਰਭ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਰਚਨਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ।