ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਅੰਤ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਬੇਲੀਆਂ, ਝਾੜੀਆਂ, ਘਾਹ ਅਤੇ ਓਸ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਕਦੰਬ, ਜੰਬੂ, ਸਾਲ, ਤਾਲ ਤੇ ਤਮਾਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਿਲਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸੱਪ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਕੀੜੇ, ਕੀਟ ਅਤੇ ਚਿਟੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਕੁਝ ਸ਼ੇਰ, ਭੈਂਸਾਂ, ਹਿਰਣ, ਰਿੱਛ, ਯਕ ਅਤੇ ਨੀਲਗਾਈ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਬਗਲੇ, ਚਕਰਵਾਕ ਹੰਸ, ਅੰਕ, ਕਾਂ ਅਤੇ ਕੋਕਿਲ ਬਣੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਕਮਲ, ਜਲ-ਕਮਲ, ਚਿੱਟੇ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕੁਝ ਊਠ, ਹਾਥੀ, ਪਤੰਗੇ, ਬਲਦ ਅਤੇ ਗਧੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਮੱਖੀਆਂ, ਮੱਛਰ, ਮੱਖੀ-ਝੁੰਡ, ਮੱਖੀ-ਲਾਈਨ ਅਤੇ ਡੰਕ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਕੀਟਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਸੁਰਗ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ; ਕੁਝ ਹਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਘਾਹ, ਬੇਲੀਆਂ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਜੀਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣ ਕੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਉਣਗੇ; ਕੁਝ ਮੰਦੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਫਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਨਾ ਇੱਥੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿਤੇ ਹੋਰ, ਸਿਰਫ਼ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ—ਮਹੇਂਦਰ, ਮਲਯ, ਸਹਿਆ, ਮੰਦਰ, ਮੇਰੂ—ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਕੁਝ ਲੂਣ ਵਾਲਾ, ਦੁੱਧ ਵਾਲਾ, ਘੀ ਵਾਲਾ, ਗੰਨਾ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਦਰਿਆ; ਕੁਝ ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਭਿਆਨਕ ਨਪੁੰਸਕ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਜਾਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕੁਝ ਮੰਦ-ਮੱਤ ਹਨ; ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ। ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਲਾਚਾਰਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਮੌਤ ਵਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੁੱਟੀ ਹੋਈ ਗੇਂਦ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ, ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਇਕ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਉੱਡਦੇ ਹਨ। ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਦੂਈ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਬੁਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਭੰਵਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਦ ਤਕ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਝੂਠ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁੜ ਇੱਥੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਕੁਝ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਛੋਟੇਪਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੁੜ ਪਸ਼ੂ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਇਕ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਜਾਂ ਹਰਿ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਸ਼ੂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੰਘ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਆਉਣਗੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਚੰਭੇਜ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣਦੀਆਂ ਤੇ ਮਿਟਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਗੰਧਰਵ, ਕੁਝ ਯਕਸ਼, ਕੁਝ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਰਾਖਸ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਥੇ ਵਿਵਸਥਾ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਆਪਸੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣ, ਉਠਣ ਤੇ ਡਿੱਗਣ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗੇੜ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਅਵਿਆਖਿਆਣਯੋਗ, ਸਵੈ-ਅਨੁਭਵ ਸਰੋਤ ਤੋਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਤਪਦੇ ਲੋਹੇ ਤੋਂ ਰੇਤ, ਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰੁੱਤਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧ, ਡਿੱਗਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬੂੰਦਾਂ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਜਣਾ, ਜੋ ਅਟੁੱਟ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਦੇ ਉੱਚੀ, ਕਦੇ ਨਾਸਵੰਤ, ਕਦੇ ਵਧਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਮਿੱਟਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅੰਦਰ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ—ਇਸ ਦੇਹ—ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਮਾ—ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ? ਤੇਰੀ ਉਹ ਪਰਖਣ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਚਾਹੇ ਚਲਾਇਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਟ ਹਨ; ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਝੂਠਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਨ ਵੇਖਣ ਦੀ ਭੁਲ ਜਾਂ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਵਕਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।