ਜਗਤ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਰਾਮਾ। ਇਹ ਜੀਵ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਆਏ ਹਨ, ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਜਨਮ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਝਰਨੇ ਤੋਂ ਕਣਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਜੀਵ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੁੱਬਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅਚਲ ਚਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਣਗਿਣਤ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਮੁਕ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਇੱਕੋ ਹੀ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਕੁਝ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਉੱਚੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਿਨਨਰ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਸਰਪ ਹਨ; ਕੁਝ ਸੂਰਜ, ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੁੰਭਾਂਡ, ਭੂਤ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼, ਪਿਸਾਚ ਹਨ; ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜਾ, ਵਪਾਰੀ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੁੱਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਚੰਡਾਲ, ਕਿਰਾਤ, ਖਸ਼ ਜਾਂ ਪੁੱਕਸ ਹਨ; ਕੁਝ ਘਾਸ, ਜੜੀਆਂ, ਪੱਤਿਆਂ, ਫਲ ਜਾਂ ਜੜਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ, ਬੂਟਿਆਂ, ਘਾਸ, ਤੇ ਓਸ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਕਦੰਬ, ਜੰਬੂ, ਸਾਲ, ਤਾਲ ਤੇ ਤਮਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹਨ। ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ, ਦੌਲਤ ਦੀ ਮਸਤਿ ਵਿੱਚ ਮਸਤ; ਕੁਝ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਚੁਪ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸੱਪ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਕੀੜੇ, ਕੀਟ ਤੇ ਚੀਟੀ ਹਨ; ਕੁਝ ਸਿੰਘ, ਮਹਿਲ, ਹਿਰਨ, ਭਾਲੂ, ਯਾਕ ਤੇ ਨੀਲਗਾਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਬਗਲੇ, ਚਕਰਵਾਕ, ਬਟੇਰ, ਕਾਂ ਤੇ ਕੋਕਿਲ ਹਨ; ਕੁਝ ਕਮਲ, ਨੀਲਕਮਲ, ਸ਼ੁਭਕਮਲ ਤੇ ਧਵਲਕਮਲ ਹਨ। ਕੁਝ ਊਠ, ਹਾਥੀ, ਪਤੰਗੇ, ਬਲਦ ਤੇ ਗਧੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ, ਮੱਛਰ, ਮੱਖੀਆਂ, ਚੂਹੇ ਤੇ ਦੰਬਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੀਟਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਅਭਾਗੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸੁਖੀ; ਕੁਝ ਸਵਰਗ-ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਰਕ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚਕ੍ਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿਚ; ਕੁਝ ਹਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਨ, ਕੁਝ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿਚ, ਕੁਝ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿਚ; ਕੁਝ ਘਾਸ, ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਰਸ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਸੁਭਾਗਤਾ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ; ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਤੇ ਪਰਮ ਪਕਵ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੁਕਤ ਹੋਣਗੇ, ਭਾਵੇਂ ਠੱਗੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਕੁਝ ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਫਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਨਾ ਇੱਥੇ, ਨਾ ਹੋਰ, ਸਿਰਫ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ—ਮਹਿੰਦ੍ਰ, ਮਲਯ, ਸਹਿਆ, ਮੰਦਰ, ਮੇਰੂ; ਕੁਝ ਲੂਣ, ਦੂਧ, ਘੀ, ਗੰਨੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਦਰਿਆ; ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਭਯੰਕਰ ਨਪੁੰਸਕ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਾਗਰੂਕ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮੰਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ; ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹਨ। ਜੀਵ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ, ਅਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ, ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਮੁੜ ਉੱਠਦੇ ਹਨ; ਮੌਤ ਦੀ ਚੋਟ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਗੇਂਦ ਉੱਡਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਾਸਨਾ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਚੁਕਦੇ, ਇੱਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਉੱਡਦੇ ਹਨ। ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਦੂ ਨਾਲ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਬੁਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਭਵ-ਭਵ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੋਹ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਝੂਠ ਛੱਡ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਇੱਥੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਤਪਸਿਆ ਦੁਆਰਾ, ਕੁਝ ਜੀਵ ਪਰਮ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਪਣੀ ਛੋਟੇਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਪਸ਼ੂ ਜਨਮ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਇੱਕੋ ਜਨਮ ਵਿਚ ਹੀ ਉਥੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਵਿਚ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਜਾਂ ਹਰੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜੀਵ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦੇਵ-ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ; ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ, ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਉੱਥੇ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਲੰਘ ਚੁਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਆਉਣਗੇ। ਅਨੇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਜੀਬ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਯਕਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਰਾਖਸ਼ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ। ਜਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੋਕ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜੀਵਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਥੇ ਵਿਵਸਥਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਆਪਸੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹੈ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੇਅੰਤ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅਨੰਤ ਕਹਾਣੀ, ਰਾਮਾ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ, ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ, ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ, ਉਤਪੰਨ, ਨਾਸ, ਤੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ।