ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ, ਆਸਾ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਰਫਲਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਕ ਵੱਡੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਜਰ ਬੋਹੜ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਚੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਝਟਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਜੜ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੇ ਹੋਏ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ; ਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਮਲ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸਾ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹੈ, ਮਨ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਜੜ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਅਜਨਬੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ, ਇੰਦਰੀ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ, ਅਨੇਕਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਤੀਬਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ, ਫੜੇ ਹੋਏ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਫਸ ਗਿਆ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਖ਼ਾਲੀਪਨ ਵਿੱਚ ਖੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਮਨ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਸਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਚਿਕੜ ਤੋਂ ਕੱਢਦੇ ਹੋ, ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲੈ। ਇਹ ਮਨ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਗੋੜ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਡੁੱਬਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਤੇ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਇਸਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ, ਹੇ ਰਾਮਾ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ, ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਦਇਆ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਜੇ ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ, ਮੌਤ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ, ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਜਨਮ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ, ਝਰਨੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਰੇਤ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਨਮ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਉਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਨਿਰਣਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ, ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਮਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬੁਲੇ ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਫੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਜਨਮ ਦੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਣਗਿਣਤ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਅਜੇ ਜਨਮ ਲੈਣੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਮੁਕ ਗਏ ਹਨ। ਕਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਕੁਝ ਉੱਚੀਆਂ ਉੱਚਾਈਆਂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਿਨਰ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਸੱਪ ਹਨ; ਕੁਝ ਸੂਰਜ, ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ), ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੁੰਭਾਂਡ, ਭੂਤ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਚ ਹਨ; ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜਾ, ਵਪਾਰੀ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੁੱਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਚੰਡਾਲ, ਕਿਰਾਤ, ਖਸ਼ ਜਾਂ ਪੁੱਕਸ ਹਨ; ਕੁਝ ਘਾਹ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਪੱਤੇ, ਫਲ ਜਾਂ ਜੜਾਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਬੇਲੀਆਂ, ਝਾੜੀਆਂ, ਘਾਹ ਤੇ ਓਸ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ; ਕੁਝ ਕਦੰਬ, ਜੰਬੂ, ਸਾਲ, ਤਾਲ ਤੇ ਤਮਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹਨ। ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ, ਧਨ ਦੀ ਮਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ; ਕੁਝ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਮੌਨ ਰਖਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸੱਪ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਕੀੜੇ, ਕੀਟ ਤੇ ਚੀਟੀਆਂ ਹਨ; ਕੁਝ ਸ਼ੇਰ, ਭੈਂਸ, ਹਿਰਣ, ਰੀਛ, ਯਾਕ ਤੇ ਨੀਲਗਾਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਬਗਲੇ, ਚਕਰਵਾਕ, ਬਟੇਰ, ਕਾਂ ਤੇ ਕੋਕਿਲ ਹਨ; ਕੁਝ ਕਮਲ, ਜਲ-ਕਮਲ, ਸ਼ੁਭ੍ਰ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਬਣੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਊਠ, ਹਾਥੀ, ਮੱਖੀ, ਸਾਂਡ ਤੇ ਗਧੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ, ਮੱਛਰ, ਮੱਖੀਆਂ, ਮੱਖੀ-ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਡੰਗਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਕੁਝ ਸੁਖੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਕੁਝ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਕੁਝ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ; ਕੁਝ ਹਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਕੁਝ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਕੁਝ ਘਾਹ, ਬੇਲੀਆਂ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਮੰਗਲਮਈ ਪਾਤਰ ਬਣੇ; ਕੁਝ ਪੁਰਾਤਨ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਜੋ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਕੁਝ ਮੰਦ-ਮਤ ਵਾਲੇ, ਸੱਚੀ ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਘਟਿਆ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਕੁਝ ਨਾ ਇੱਥੇ, ਨਾ ਉੱਥੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸਰਵੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ—ਮਹੇੰਦਰ, ਮਲਯ, ਸਾਹਯ, ਮੰਦਰ, ਮੇਰੂ; ਕੁਝ ਲੂਣ ਵਾਲਾ, ਦੁੱਧ ਵਾਲਾ, ਘੀ ਵਾਲਾ, ਗੰਨੇ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਦਰਿਆ ਹਨ; ਕੁਝ ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਭਿਆਨਕ ਨਪੁੰਸਕ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਾਗਰੂਕ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮੰਦ-ਮਤ ਹਨ; ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ। ਜੀਵ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਬੇਬਸਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭ੍ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਮੁੜ ਉੱਠਦੇ ਹਨ; ਮੌਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਗੇਂਦ ਵੱਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ, ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਦੇ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਵੱਲ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਰੁੱਖ ਉੱਡਦੇ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਲਪਨਾਵਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡੀ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਬੁਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਵਸਾਗਰ ਵਿੱਚ, ਭੰਵਰੇ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤਕ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਸੱਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁੜ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।