ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਜੀ, ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕਈ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਜੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਮਨ ਵੀ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਲੁਕੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ, ਇਹ ਮਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਵੇਂ ਹਾਲਾਤ ਜਾਂਦੇ ਜਾਂਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ "ਮਨ" ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ "ਬੁੱਧੀ", "ਗਿਆਨ", "ਕਿਰਿਆ", "ਅਹੰਕਾਰ" ਜਾਂ "ਸੁਖਮ ਸ਼ਰੀਰ" ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ "ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ", ਕਦੇ "ਮਾਇਆ", ਕਦੇ "ਕਿਰਿਆ", ਕਦੇ "ਬੰਨ੍ਹ", ਕਦੇ "ਅਗਿਆਨ", ਕਦੇ "ਇੱਛਾ"—ਇਹ ਮਨ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਇਥੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ, ਲਾਲਸਾ ਤੇ ਗ਼ਮ ਵਿਚ ਫੜਿਆ, ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਘਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੀਤੇ-ਅਣਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ, ਅਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ। ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਿਕੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਨਵੀਂ ਟਾਹਲੀ, ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਭੂਲ ਚੁੱਕੀ, ਝੂਠੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਕੋਸੇਨ-ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁੱਝ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਅਨੇਕ ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਭਾਰ ਢੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਸ਼-ਵਾਂਗ ਦਰਦਨਾਕ ਰੁੱਖ। ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ, ਉਮੀਦ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਅਰਥਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਬਨਿਆਨ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਕੰਮਾ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਿਆ, ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਸੰਪ ਨਾਲ ਚਬਾਇਆ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟਿਆ, ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਭੁਲ ਗਿਆ। ਹਰਣ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜਾ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਦੁਖੀ; ਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਿਆ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਲਦਾ। ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਜੜ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਰਝਾਇਆ; ਉਮੀਦ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ, ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟਿਆ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦਾ। ਇੰਦਰੀ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੋਸਤ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ ਦਿਖਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਨੇਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦਾ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ। ਤੇਜ਼ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਖਾਲੀਅਤ ਵਿੱਚ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਮਨ, ਦੁਸ਼ਟ ਭਾਗ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਜੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਕੀਚੜ ਤੋਂ ਕੱਢਣ ਵਾਂਗ ਉਠਾਓ। ਮਨ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਜਖਮੀ—ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਠਾਓ, ਰਾਮ ਜੀ। ਜਿਸ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਦੇ ਵਹਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ ਤੇ ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ—ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਰਾਮ ਜੀ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ, ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਗੁਜ਼ਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ, ਹੁਣ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਜਨਮ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ—ਝਰਨੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਕਣਾਂ ਵਾਂਗ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਮਰਜੀ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਹਰ ਪਾਸੇ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ, ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਬੁੱਲਿਆਂ ਵਾਂਗ। ਕੁਝ ਪਹਿਲਾ ਜਨਮ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਜਨਮ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਕੁਝ ਅਣਗਿਣਤ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ, ਕੁਝ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹੋ ਚੁੱਕੇ। ਕੁਝ ਅਜੇ ਜਨਮ ਲੈਣੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਮਹਾਨ ਜੀਵ, ਕੁਝ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਕੁਝ ਮਿਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ, ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ। ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ, ਕੁਝ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ। ਕੁਝ ਕਿਨਨਰ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਮਹਾਂਨਾਗ; ਕੁਝ ਸੂਰਜ, ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਪਾਤਾਲਪਤੀ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ। ਕੁਝ ਕੁੰਭਾਂਡ, ਭੂਤ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪਿਸ਼ਾਚ; ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜੇ, ਵਪਾਰੀ, ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ। ਕੁਝ ਕੁੱਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਚੰਡਾਲ, ਕਿਰਾਤ, ਖਸ਼, ਜਾਂ ਪੁੱਕਸ; ਕੁਝ ਘਾਸ, ਜੜੀ-ਬੂਟੀ, ਪੱਤੇ, ਫਲ ਜਾਂ ਜੜਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਚੁੱਕੇ। ਕੁਝ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ, ਜੜੀਆਂ, ਘਾਹ ਤੇ ਓਸ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਏ; ਕੁਝ ਕਦੰਬ, ਜੰਬੂ, ਸਾਲ, ਤਾਲ ਤੇ ਤਮਾਲ ਰੁੱਖ ਹਨ। ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਦੌਲਤ ਦੀ ਮਸਤਿ ਵਿੱਚ; ਕੁਝ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਚੁੱਕੇ। ਕੁਝ ਸੱਪ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਕੀੜੇ, ਕੀਟ ਤੇ ਚੀਟੀ; ਕੁਝ ਸ਼ੇਰ, ਭੈਸ, ਹਰਣ, ਰੀਛ, ਯਕ ਤੇ ਨੀਲਗਾਏ। ਕੁਝ ਬਗਲੇ, ਚਕਰਵਾਕ, ਬਟੇਰ, ਕਾਗ ਤੇ ਕੋਕਿਲ; ਕੁਝ ਕਮਲ, ਜਲ-ਕਮਲ, ਸਫੈਦ ਤੇ ਨੀਲਾ ਕਮਲ। ਕੁਝ ਉਠ, ਹਾਥੀ, ਮੱਖੀ, ਬਲਦ ਤੇ ਗਧਾ; ਕੁਝ ਮਧੁ-ਮੱਖੀ, ਮੱਛਰ, ਮੱਖੀ, ਚੁਣੀ ਤੇ ਡੰਗ ਮਾਰਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ। ਕੁਝ ਦੁਸ਼ਟ ਭਾਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਕੁਝ ਸੁਖੀ; ਕੁਝ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਨਰਕ ਵਿੱਚ। ਕੁਝ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ; ਕੁਝ ਹਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ। ਕੁਝ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ; ਕੁਝ ਘਾਹ, ਬੇਲ ਤੇ ਜੜੀਆਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ। ਕੁਝ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ, ਇੱਥੇ ਫਿਰਦੇ, ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ; ਕੁਝ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ। ਕੁਝ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਝੂਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਕੁਝ, ਮੰਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਜੀਵ, ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਨੇਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।