ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੁੱਧੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭਰਕਮਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਜੀਉਂਦਾ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ, ਵਿਅਕਤੀਕ ਆਤਮਾ ਵੀ, ਜੋ ਕਿ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਪੱਕਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਵਸਥਾ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵੀ, ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਅਵਸਥਾ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ, ਫਿਰ ਬੁੱਧੀ, ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਦਰਅਸਲ, ਇਰਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਵਲੋਂ ਲਾਏ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਚਾਹਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵਲ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਦੌੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਘਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਆਪਣੇ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਬੰਨ੍ਹ ਗਿਆ ਹਾਂ!" ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਦੈਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਰਚੀ ਹੋਈ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਜੰਜੀਰ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਦੇ ਇਹ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਬੁੱਧੀ, ਕਦੇ ਗਿਆਨ, ਕਦੇ ਕਰਮ; ਕਦੇ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਕਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਕਦੇ ਮਾਇਆ, ਕਦੇ ਮਨ, ਕਦੇ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ, ਕਦੇ ਮਨ, ਕਦੇ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਕਦੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ, ਇਹੀ ਮਨ ਇੱਥੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਚਾਹਤ ਅਤੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਸਦਾ ਦੁੱਖੀ। ਬੁੱਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਗੁਫਾ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਿਮਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਰਮ ਰੂਪ ਰੁੱਖ ਦੀ ਨਵੀਂ ਟਾਹਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪਿਤ ਦੁੱਖ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਓਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਅਣਗਿਣਤ ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਭਾਰੀ ਵਜ਼ਨ ਢੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬੁੱਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੀਲੇ, ਭਿਆਨਕ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ, ਆਸ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਅੰਦਰੋਂ ਫਲਹੀਣਤਾ ਰੱਖਦਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਟਵ੍ਰਿੱਖ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੰਝ ਵਟਵ੍ਰਿੱਖ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਗੀਆਂ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ, ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਚਬਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਿਰਨ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਤੰਗਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕੌਲ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਰਝਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਆਸ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੰਦਰੀ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿਹੜੇ ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਅਨੇਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਪੰਛੀ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਖਾਲੀਪਨ ਵਿੱਚ। ਮਨ, ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਲ ਤੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਕੱਢ ਲੈ। ਮਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਹੋਇਆ ਬਲਦ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਤੇ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਇਸ ਨੂੰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਲੈ। ਜਿਸ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਦੇ ਵਹਾਅ, ਬੁੱਢਾਪੇ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਉੱਪਜਦੀ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੈਤ ਹੈ। ਇੰਝ, ਜੀਵਾਤਮਾ, ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਣਗਿਣਤ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਜਨਮ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਝਰਨੇ ਤੋਂ ਕਣਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ, ਹਰ ਖੇਤਰ, ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਜਾਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ, ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬੁਲੇ। ਕੁਝ ਪਹਿਲਾ ਜਨਮ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਜਨਮ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਕਲ ਗਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਣਗਿਣਤ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਦੌਰਾ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਅਜੇ ਜਨਮ ਲੈਣੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਪੁਰਾਤਨ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਉੱਚੀਆਂ ਉੱਚਾਈਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਿਨਨਰ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਨਾਗ ਹਨ; ਕੁਝ ਸੂਰਜ, ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ, ਤ੍ਰਿਣੇਤ੍ਰ, ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੁੰਭਾਂਡ, ਭੂਤ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ ਜਾਂ ਪਿਸਾਚ ਹਨ; ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜੇ, ਵਪਾਰੀ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੁੱਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਚੰਡਾਲ, ਕਿਰਾਤ, ਖਸ਼ ਜਾਂ ਪੁੱਕਸ ਹਨ; ਕੁਝ ਘਾਹ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਪੱਤੇ, ਫਲ ਜਾਂ ਮੂਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਨੰਤ ਯਾਤਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।