ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਆਪ ਵਿਚਲੇ ਗਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੈ, ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਉੱਠਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਦਾ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਹਲਚਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਠੋਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਕੇ ਕੰਪਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਦੀਵਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕਦੇ ਚਮਕਦਾ, ਕਦੇ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਿਘਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਦੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਚੇਤਨ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਚੇ ਕੰਪਨ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਦੀ ਚਲਣ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੇਤਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਚੇਤਨ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਚਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵੱਖਰੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ, ਉਹ ਮਾਤਾ, ਜਿਹੜੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਪਣੀ ਠੰਢਕ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਚਾਨਣ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਅਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਥਣੀਆਂ ਹਨ, ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਨੰਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਸਦੀ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਨਾਮ, ਗਿਣਤੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ, ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਨੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੂੜੀਆਂ ਤੇ ਬਾਜੂਬੰਦ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਕਲਪਿਤ ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੀਵੇ ਬਾਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਮਾਪ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੇਤਨਾ, ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਗਣਨਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, 'ਖੇਤ੍ਰਜ੍ਞ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਖੇਤਰ' ਸਰੀਰ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅਟੁੱਟ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਖੇਤ੍ਰਜ੍ਞ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੁੜ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਬੁੱਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਮਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਮਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਧਿਆ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਪੱਕ ਕੇ ਹੋਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ, ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਹਾਲਤ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਬੁੱਧੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਵਲੋਂ ਲਾਏ ਗਏ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਆਦਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਡ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਾਂਵਾਂ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਨਦੀਆਂ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੋਸ਼ ਵਾਸਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇ ਘਣਾ ਅਹੰਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮਕੋਸ਼ ਆਪਣੀ ਸੁੱਤ ਨਾਲ। ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ!" "ਮੈਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹਾਂ" ਸੋਚ ਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਜੰਗਲ ਦਾ ਦੈਤ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸੂਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਹਾਇ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਜੰਜੀਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ। ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਲਚਕ ਕੇ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਪਜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਦੇ ਇਹ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਬੁੱਧੀ, ਕਦੇ ਗਿਆਨ, ਕਦੇ ਕਿਰਿਆ; ਕਦੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਕਦੇ ਸੂਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ। ਕਦੇ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਮਾਇਆ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਮਨ, ਕਦੇ ਕਿਰਿਆ। ਕਦੇ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹਣ, ਕਦੇ ਮਨ ਵਜੋਂ, ਕਦੇ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਕਦੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਮਨ ਇੱਥੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਲਾਲਸਾ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗਿਆ, ਕੀਤੇ ਤੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਫਸਿਆ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਗੁਫਾ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਮਨ, ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਿਕੁੜਿਆ, ਕਰਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਨਵੀ ਕੋਪਲ, ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ, ਕਲਪਤ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਸ਼ਮਕੋਸ਼ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੂਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਅਣਗਿਣਤ ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਭਾਰ ਢੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬੁੱਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਮਨ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।