ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਜਿਗਿਆਸੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਕੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਦੇ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਝਿਲਮਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੁਰਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ, ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਹੈ ਜਗਤ ਦੀ—ਇਹ ਚੱਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਮਾਇਆ, ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਹ ਹਲਚਲ, ਇਹ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੂੰਦਾਂ ਵਿਚ ਬਣੇ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਪਰ ਬੇਧਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਿਠਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨੇ ਚਮਕ ਅਤੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਨੇਕੀਆਂ ਹੁਣ ਮੁਰਝਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਸੁਖ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹੱਥੋਂ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਢਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਸੁਖ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਕ ਚੰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮਤਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੱਸੋ, ਕਿਹੜੇ ਰੂਪ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਮੀ ਨਹੀਂ? ਕਿਹੜੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ? ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ? ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਹਨ ਜੋ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭ੍ਰਮ ਨਹੀਂ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਇੱਕ ਕਲਪ ਦੇ ਪਲ ਜਿੰਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਦਾ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਛੋਟੇ ਜਾਂ ਲੰਬੇ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬੇਕਾਰ ਹਨ। ਹਰ ਥਾਂ, ਪਹਾੜ ਪੱਥਰ ਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਹੈ, ਰੁੱਖ ਲੱਕੜ ਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਮਾਸ ਦੇ ਬਣੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਖਤਾ ਨੇ ਬਾਂਧਿਆ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਅਟੱਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਗੁੱਛ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਨਸੀਬ ਰਾਹੀਂ, ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਅਚੰਭਾ ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਅੱਜ ਵੀ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਭ ਦੇ ਲਹੂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਬੇਲ ਫਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ। ਲੋਕ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਦੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਨੀਲੇ ਪੱਤੇ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰ ਛਾਲ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਡਾਲ, ਛਾਂ, ਪੱਤੇ, ਫਲ, ਫੁੱਲ—all ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਦੇ ਸੋਹਣਿਆਂ ਤੇ ਨਰਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਤਿੱਖੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ—ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਵੇਂ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਜਾਂ ਸੁਖਦਾਈ ਕੰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਵੇ ਫਲ ਹਨ, ਪਰ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਹ ਹੈਰਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਲੋਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾੜੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤ ਤੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਇਹ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਜੀਣਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚੱਲਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਡੋਲ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਸਭ ਅਸਥਿਰ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ। ਜੋ ਅੱਜ ਸੁੱਕਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਵੇਰੇ ਉਹੀ ਪਹਾੜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਖੱਡ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਰੀਰ ਅੱਜ ਰੇਸ਼ਮੀ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਲੇਪ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਕੱਲ੍ਹ ਨੰਗਾ ਤੇ ਬੇਸਾਹਾਰਾ ਕਿਸੇ ਸੁੰਨੇ ਥਾਂ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਲਚਲ ਹੈ, ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਸੁੱਕਾ ਮੈਦਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੱਜ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਖ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਜਿੰਨਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਣੇ ਜੰਗਲ, ਜਿੱਥੇ ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਚਮਕ ਹੈ, ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾ ਮੈਦਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਰ ਵਸਤੂ—ਲੱਕੜ, ਪਾਣੀ, ਘਾਹ—ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਵਾਨੀ, ਬਚਪਨ, ਸਰੀਰ, ਧਨ—ਇਹ ਸਭ ਅਸਥਿਰ ਹਨ; ਇੱਕ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਚਲਚਲ ਲੰਬ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੱਤ ਸਦਾ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਗਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡ ਕੇ, ਅਣਗਿਣਤ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਉਡਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਪਤੀਆਂ, ਉਲਟ-ਪਲਟ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਅਸਤਿਤਵ, ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਹਾਲਤ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਨਚਣ ਵਾਲੀ ਨਾਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਟਨੀ ਵੀ ਆਪਣਾ ਨਾਚ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਲਟ-ਪਲਟ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸੁੰਦਰ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਤੇ ਵੱਡੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਮੋਹਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਝਲਕਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਚ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਨ, ਉਹ ਧਨ, ਉਹ ਕਰਮ—ਸਭ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ; ਅਸੀਂ ਆਪ ਵੀ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਹ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੁੜ ਉੱਠਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਸਮੁਕਾਮ ਰੂਪ ਲਈ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਸਮ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਨਵਰ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਦਿਵਤਾ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇੱਥੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕੀ ਅਟੱਲ ਹੈ? ਸੂਰਜ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਰਚ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵੀਆਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਨਾਸ ਵੱਲ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਗ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅੱਗ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਨਾਸ ਦੀ ਅੱਗ ਲਈ ਸੁੱਕਾ ਇੰਦਣ ਹਨ। ਧਨ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨੌਕਰ, ਦੋਸਤ, ਸਮਾਨ—ਜੋ ਨਾਸ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਸੁਆਦਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਹਾਲਤਾਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਨਾਸ ਦਾ ਦੈਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਭ੍ਰਮ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਣਾ ਹੈ?