ਰਾਮ ਜੀ, ਇਹ ਜਗਤ ਜੋ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਦੀ ਤੀਜੀ ਜਾਚ ਜਾਂ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ—ਜੋ ਚਲਦੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਚਲ ਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਗਿਰਫ਼ਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਲਪਨਾ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਲਕੁਲ ਅਲਿਪਤ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ, ਕਦੇ ਸੱਚਾ ਤੇ ਕਦੇ ਝੂਠਾ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਪਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਪ-ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਉਠਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੀ ਪਛਾਣ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਖ਼ਾਮੀ ਜਾਂ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਧ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ। ਇਹ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਸੰਸਾਰੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਲਈ ਉਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇਹ ਵਿਹਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀਕ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਧਾਗੇ ਬਿਨਾਂ ਕਪੜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਆਤਮਾ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ ਜੇ ਤੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹੇਂ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਰਲਾ ਕੰਢਾ ਤੂੰ ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਅਵਿਨਾਸੀ ਤੇ ਅਬਾਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਇਹ ਨਾ ਸੋਚ ਕਿ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਸੋਚ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਾਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਏਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ, ਕੀ ਸੀ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਝੂਠੇ ਭਰਮ ਦੀ ਅਸਲ ਸੂਰਤ ਤੇ ਮੂਲ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਲਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ, ਜੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ, ਇਲਾਜ ਲਈ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਖਾੜ ਦੇ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੀ ਸਾਥਣੀ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫੁੱਲ, ਤੇ ਵਿਪਤੀਆਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਡਰ, ਜ਼ਹਿਰ, ਅਸਹਿ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟ ਦੇ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਅਸਤੀਤਵ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਸੁਣ ਕਿ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਰੋਗ, ਜੋ ਚੌਤਫੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠੇ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਮਨ ਦੀ ਪਰਖ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਸ ਸਾਤਤਵਿਕ ਸੁਭਾਵ ਬਾਰੇ ਸੁਣ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਣਨ ਮੈਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਅਮਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਨੰਤ, ਅਦਿ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਭਰਮ-ਰਹਿਤ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲੀ ਹਿਲਚਲ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਿਲ-ਹਿਲ ਕੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਠੋਸ ਜਿਹਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਕੇ ਕੰਪਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਆਪਣੀ ਲੌ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕਦੇ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਿਘਲੀ ਹੋਈ ਲਹਿਰਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਸੁੱਚੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਦੀ ਚਲਕ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਰਾ ਜਿਹਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਚੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਚਮਕ ਚਾਨਣ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਗਾੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਆਪਣੀ ਠੰਢੀ ਚਾਨਣ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਨੰਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸੀਮਤ ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੀ ਅਸਲਤਾ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਲਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਨਾਮ, ਗਿਣਤੀ ਆਦਿ ਦੇ ਭਾਵ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ, ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਅਨੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਹਣੇ ਤੇ ਬਾਂਗੜੀਆਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਜੋ ਰੂਪ ਕਲਪਿਆ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਦੀਵਾ ਆਪਣੀ ਲੌ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਕਲਪਿਆ ਰੂਪ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਮਾਪ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਚੇਤਨਾ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਲਚਲਾਟ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੋਚ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਜੋ ਰੂਪ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ, ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਕਸ਼ੇਤ੍ਰ-ਗਿਆਤਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ। 'ਕਸ਼ੇਤ੍ਰ' ਦੇ ਅਰਥ ਸਰੀਰ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ 'ਕਸ਼ੇਤ੍ਰ-ਗਿਆਤਾ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਰਚ ਕੇ, ਮੁੜ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਜਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਗਲਤ ਫ਼ਹਮੀ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲਤਾ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖੇਡ, ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।