ਰਾਮਾ ਜੀ, ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕ ਅਜੀਬ ਭਰਮ ਹੈ—ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਆਨੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ, ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਟ ਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ—ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ! ਇਹ ਮਾਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਕਦੇ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਅਣਦੇਖੀ ਹੋ ਕੇ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਦੇਖੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਬੜੀ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਲੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਅਦਵੈਤਿਕ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੰਡ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਸੰਸਾਰਕ ਭਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ ਸੋਚੇਂ, "ਇਹ ਮਾਇਆ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ", ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਇਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ। ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਤੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਇਹ ਹੋਵੇ ਕਿ "ਅਗਿਆਨਤਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ"—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਟੱਲ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਛਾਇਆ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਸੱਤ ਸਮਝ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੋक्ष ਲੱਭ ਲਵੇਂਗਾ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਸਲ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਮਝ ਲੈਂ, ਤਦ ਵੀ ਤੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਪਾ ਲੈਂਗਾ। ਇਹ ਤੀਜੀ ਪ੍ਰਤੀਤਿ, ਜੋ ਚਲਦੀ ਤੇ ਅਚਲ ਦੋਹਾਂ ਹੈ, ਮੰਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਗੰਢ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਜੀਵ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਤੇ ਝੂਠਾ, ਅਸਥਿਰ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਪਿਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਧ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ। ਇਹ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੰਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕੇਵਲ ਸੰਸਾਰਕ ਵਾਪਾਰ ਲਈ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਵਿਹਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਧਾਗੇ ਬਿਨਾ ਕੱਪੜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਆਤਮਾ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਭਟਕਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਸਵੈ-ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਰਲਾ ਕੰਢਾ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸਨੇ ਅਸਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਓਟ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਇਹ ਨਾ ਸੋਚ ਕਿ ਇਹ ਕਿਥੋਂ ਆਈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਸੋਚ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਾਂ। ਜਦ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਥੋਂ ਆਈ, ਕੀ ਸੀ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਦ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਇਸਦੀ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਭਰਮ, ਜੋ ਅਸੱਤ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਤੇ ਮੂਲ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਲੀਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ। ਤੀਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੋ ਵੀਰ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੀਰ ਜਾਂ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਰੋਗ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾ ਦੇਵੇ। ਅਗਿਆਨਤਾ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਾਥਣੀ, ਅਵਿਗਿਆਤਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫੁੱਲ, ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕਾਫਲੇ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ—ਇਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜ ਦੇ। ਇਸ ਉਲਟੀ ਸੋਚ ਨੂੰ, ਜੋ ਡਰ, ਜ਼ਹਿਰ, ਅਸਹਿਣਯ ਪੀੜਾ ਤੇ ਅਪਸ਼ਗੁਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਭਰਮ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦੇ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਭਵਸਾਗਰ ਦੇ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸੁਣ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਰੋਗ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਝੂਠ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਸਤੋਗੁਣੀ ਸਵਭਾਵ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਅਮਰ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ, ਅਨੰਤ, ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਤੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਗਾੜ੍ਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਕੇ ਕੰਪਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਆਪਣੇ ਤੇਲ ਤੇ ਜਲਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕਦੇ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪਿਘਲਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕੰਪਨ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਚਮਕ ਪਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਾੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ, ਉਹ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਪਣੀ ਠੰਢਕ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।