ਰਾਮਾ, ਇਹ ਅਨੰਤ, ਅਪਾਰ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਘਟਣ ਵਾਲੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਬੰਦੀ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਈ? ਮੇਰੇ ਵਚਨ ਸਦਾ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਬੇਅਸਰ, ਵਕੜੇ ਜਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜਾਗਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਭਰ ਆਵੇ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ—ਇਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਵਾਕ ਬਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮਾਇਆ ਬਣੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਹਨ। ਜਦ ਤੂੰ ਉਸ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਰਥ, ਕਹੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ। ਇਹ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਦੀ ਖੇਡ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਬਣੀ ਹੈ—ਪਰ ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ, ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਬ੍ਰਹਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਜਾਂ ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਜਦ ਆਖਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ, ਇਹ ਅਦੁੱਤੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਟੁੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਰਾਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਆਤਮ-ਨਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੰਦਗੀ ਨੂੰ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਧੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਾਇਆ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਲ ਮਾਇਆ, ਆਪਣੀ ਨਾਸ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਸਦੀ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਇਸਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ! ਅਣਦੇਖੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ; ਜਦੋਂ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਇਆ, ਜਿਸਦੀ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਕਦੇ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਨੱਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਸਚਰਜ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਇਆ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਅਸਲ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਦੁੱਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ। ਜਦ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨਾਲ ਸੋਚੇਂਗਾ, "ਇਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ," ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ। ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਤੇਰੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਟੱਲ ਰਹੇ: "ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ।" ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਹ ਵੱਡਾ ਮਨ-ਚਿੱਤ-ਰੂਪ ਜਾਪਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਹੈ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਚਲਦੀ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦੀ, ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਛੋੜੇ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਸਲ-ਅਸਲ, ਅਸਲ-ਝੂਠਾ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸਲ-ਝੂਠੇ ਦੀ ਭੂਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਅਸਲ-ਅਸਲ ਅਤੇ ਅਸਲ-ਝੂਠਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਧ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਐਸੇ ਹੀ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ, ਸਰਵੋਤਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼, ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਬਿਨਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੇ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਟਿਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਧਾਗੇ ਬਿਨਾ ਕਪੜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਆਤਮਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਜਦ ਤੱਕ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਭਟਕਦੇ ਹੋ; ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਰਲਾ ਕਿਨਾਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਅਟੱਲ, ਅਪਰਿਵਰਤਨਯੋਗ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਹ ਨੇਕ-ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ; ਬਲਕਿ ਇਹ ਸੋਚ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਾਂ। ਜਦ ਇਹ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ, ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ—ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ, ਕੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਗਾਇਬ ਹੋਈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਜਾਂਚੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਕੌਣ ਉਸ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਰੂਪ ਜਾਂ ਥਾਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਵਧ ਗਈ ਅਤੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ; ਜਦ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਵੀ, ਜੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਬਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕਰ ਕਿ ਇਲਾਜ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾਵੇ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜ ਦੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਸਾਥੀ, ਅਨਜਾਣੀ ਦੀ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫੁੱਲ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਲੜੀ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਕੜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰ, ਜੋ ਡਰ, ਜ਼ਹਿਰ, ਅਸਹਿ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ, ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚ। ਰਾਘਵ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਰੋਗ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸੁਣ—ਇਹ ਰੋਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਪਰ ਝੂਠੇ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਮਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪਛਾਣ ਰਾਹੀਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੈਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂਚਣ ਲਈ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਹ ਜੋ ਅਮਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਚਿੱਤ-ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਪਰਛਾਂਵ ਹੈ, ਅਨੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਦਿ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ।