ਰਾਮਾ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਲੌ ਭੜਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਕਿ ਇਹ ਲੌ ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਲੌ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੱਖਰੇਪਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਅਨੰਤ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਚਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਅਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਝੂਠ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸੱਚ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਜਗਤ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੰਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਨਾਲ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਇਸਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੇ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬੋਲ, ਜੋ ਦੂਧ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਠੰਢੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੀ ਰੌਣਕ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਅਨੰਤ, ਅਮਾਪ, ਸਭ ਥਾਈਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਬੰਦੀ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਈ? ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਬਚਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ, ਨਾ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ, ਨਾ ਵਿਰੋਧੀ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਠੀਕ-ਠੀਕ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ—ਇਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੋਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਹੈ, ਤਾਕਿ ਤੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕੇਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਉਸ ਅਸਲ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ, ਕਹੇ ਹੋਏ ਤੇ ਦਰਸਾਏ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਖੇਡ, ਜੋ ਵੰਡ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਅਜਾਣਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਇਹ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਹਿਸਾਬ, ਇੱਛਾ, ਤੇ ਯਤਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਬ੍ਰਹਮ ਸੰਬੰਧ ਤੇ ਦਵੈਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਹ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜਦੋਂ ਅੰਤਿਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੇ, ਇਹ ਅਤੁੱਲ ਹਨੇਰਾ, ਜੋ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਹੈ, ਟੁੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਬਿਨਾ ਇਸਦੇ, ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਵਿਦਿਆ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਗਿਆਨ ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਲ ਨੂੰ ਮੈਲ ਨਾਲ ਧੋ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਲ ਮਾਇਆ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ: ਇਹ ਆਪਣੀ ਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸਦੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਪਛਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ—ਵੇਖੋ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ! ਇਹ ਮਾਇਆ, ਜਦ ਤੱਕ ਅਣਦੇਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਕਦੇ ਵੀ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਇਹ ਨੱਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਹੈ! ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਪਾ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ। ਜਦ ਤੂੰ ਪੱਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚੇਂਗਾ ਕਿ "ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ," ਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਅਸਲਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ ਤੈਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਤੇਰੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਅਟੱਲ ਰਹੇ: "ਅਵਿਦਿਆ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।" ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਵਜੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਮਨ ਹੀ ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਲਵੇ ਕਿ ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਢੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਗਠਨ ਹੈ; ਇਹ ਉਹ ਜਾਲ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਲੇਪ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ, ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ। ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਅਵਿਦਿਆ ਹੀ ਹੈ। ਬਦਲਾਅ ਵਰਗੇ ਦੋਸ਼ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸਰਵੋੱਚ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਧ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਦੀ। ਇਹ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਲਈ ਉਪਜੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਬਿਨਾ ਇਸ ਵਿਹਾਰ ਦੇ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਟਿਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਧਾਗੇ ਬਿਨਾ ਕੱਪੜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਆਤਮਾ ਇੱਥੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਫਿਰਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜਦ ਤੱਕ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਟੱਲ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਿਦਿਆ, ਜੋ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਹ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਇਹ ਨਾ ਸੋਚ ਕਿ ਇਹ ਕਿਥੋਂ ਆਈ—ਇਹ ਸੋਚ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਾਂ।