ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ‘ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ’ ਤੇ ‘ਉਤਪਾਦਕ’—ਇਹ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ “ਇਹ ਉਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ,” ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਸਿਰਫ ਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਹੀ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ‘ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ’—ਇਹ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਸਿਰਫ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਹਨ; ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਟੁੱਟ ਹੈ। ਉਸ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਇੱਕ ਲੌ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਲੌ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਣਾ ਸਿਰਫ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ। ‘ਉਤਪੰਨ’ ਤੇ ‘ਉਤਪਾਦਕ’ ਵਰਗੇ ਵਾਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਇਕ ਹੈ, ਅੰਤਹੀਣ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬੋਲੀ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਕ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੂਪ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਅ-ਸੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾ, ਸ਼ਬਦ, ਦਿਸਾ ਤੇ ਤੱਤ ਹੈ। ‘ਇਹ ਇਕ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜਾ ਹੈ, ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਹੈ’—ਆਤਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਭੇਦ ਸਿਰਫ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੌਣ ਸੱਚਾਈ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਲੌ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਲੌ ਮੰਨਣਾ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਭੇਦਪੂਰਨਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿਸਣ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਅੰਤਹੀਣ ਹੈ; ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੱਚ ਹੈ। ਐ ਗਿਆਨੀ, ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੋਵੇ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਕ੍ਰਮ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਸ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਅਸੱਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੱਤ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਦਿਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਭੁਲੇਖੇ ਕਾਰਨ ਵਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਦਰਸ਼ਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੇ, ਤੇਰੀ ਅਡੋਲ ਤੇ ਸੱਚੀ ਸੂਝ ਦੁਆਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਦਿਸੇਗਾ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਰਾਮਾ ਆਖਦਾ ਹੈ: “ਤੇਰੇ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬਚਨ, ਜੋ ਚੰਦੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੇ ਠੰਢੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਮੈਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਡੁਬ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਦੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੀ ਰੌਣਕ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਹੀਣ, ਅਪਾਰ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਤੇ ਅਮਿਟ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੀਮਤਤਾ ਕਿਵੇਂ ਆਈ?” ਗਿਆਨੀ ਆਖਦਾ ਹੈ: “ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਬਚਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ, ਨਾ ਬਦਲੇ ਹੋਏ, ਨਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ—ਇਹ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਤੇ ਵਾਕਾਂ ਦਾ ਰਚਨਾਤਮਕ ਜਾਲ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਤੇਰੇ ਲਈ ਭੁਲੇਖਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਸਤੇ। ਜਦ ਤੂੰ ਉਸ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ, ਉਚਾਰਨ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚਲਾ ਭੇਦ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਜੋ ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਹਿਸਾਬ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਯਤਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮ ਰਾਗ ਤੇ ਦੁਇਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਇਹੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਵਾਰ ਵਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੇ ਵਿਖੇ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਮਝਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜਦ ਅੰਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਬੋਲੀ ਦੀ ਇਹ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਅਨੁਪਮ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ; ਬਿਨਾ ਇਸਦੇ, ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੀ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਹਰੇਕ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਲ ਮੈਲ ਨਾਲ ਧੋਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਮਿਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤਮਈ ਮਾਇਆ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਆਪਣੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਫ਼ਿਤਰਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਓਟ ਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ—ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ! ਨਾ ਦਿਸਦੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ, ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਕਦੇ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਨੱਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਕਿੰਨੀ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ! ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੱਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਲ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਵਿਭਾਗ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਲਾ ਕੇ, ਜੋ ਜਗਤ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਜਦ ਤੂੰ ਪੱਕੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਚੇਂਗਾ ਕਿ ‘ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ’, ਤੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ। ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਤੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਅਡੋਲ ਤੇ ਪੱਕਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ‘ਅਗਿਆਨਤਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।’ ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਜੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਅਸੱਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।