ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਦ, ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਅਪਕਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ।” ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਗਲੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ, “ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ?” ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕ੍ਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ। ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜੀ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਜਾਨਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਇਹ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਉਪਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਲਈ ਸਿਰਫ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ‘ਕਮਲ-ਜਨਮੇ’ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਗਿਆਨ, ਚੌਦਾਂ ਪੜਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਉਪਜਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਨ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਖਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ ਅਕਾਸ਼ ਜਿਹਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਭਰਮ ਅਤੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਵੰਸ਼ ਵੱਡੇ ਭਟਕਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਡੋਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵੰਸ਼ ਜੋ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਤਕਲੀਫਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੈਰ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਇਕ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਰਜਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਮਰ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਨੰਤ, ਅਦੀ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਰਹਿਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤਿ ਰੂਪ ਅੰਸ਼, ਜਦੋਂ ਗਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਭੰਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੰਤ ਸਵਰੂਪ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕੌਣ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ‘ਇਹ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ, ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ’—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਫ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੀਤ ਲਈ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮ, ਪਰ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਰਚਨਾ, ਸੰਯੋਗ, ਲੜੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਠਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ‘ਕ੍ਰਮ’ ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਫ ਆਮ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਲਈ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਵਿਚਾਰ, ਵਸਤੂ, ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਇੱਥੇ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਅੱਗ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹਨ। ‘ਇਹ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ’—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ, ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਚੀਜ਼ ਉਤਪਾਦਕ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ‘ਇਹ ਵੱਖਰਾ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ’—ਇਹ ਸਿਰਫ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਟੁੱਟ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਉਸ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਉੱਤੇ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹੀ ਵਸਤੂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਦੀ ਇਕ ਲਪਟ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਲਪਟ ਦਾ ਮੂਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਬੋਲਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ‘ਉਤਪਾਦਕ’ ਅਤੇ ‘ਉਤਪੰਨ’ ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਜੋ ਇਕ ਹੈ, ਅਨੰਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਪਜ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬੋਲਣ ਦੀ ਇਹੀ ਰੀਤ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖਰੇਪਣ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਬਿਆਨ ਠੀਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮ ਚੇਤਨਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਮਨ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਅਸੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਵਸਤੂ, ਸ਼ਬਦ, ਦਿਸਾ ਅਤੇ ਤੱਤ ਹਨ। ‘ਇਹ ਇਕ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜਾ ਹੈ, ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਹੈ’—ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖਰਾ ਸਿਰਫ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਕਲਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਲਪਟ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਕਿ ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਲਪਟ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਚੰਚਲਪਣ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹਾ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਪ ਹੀ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੱਚੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿਸਣ ਦੀ ਭੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੋਵੇਗਾ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਿੱਕਸੁੜਾ ਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲੜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਅਸੱਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਤ੍ਯ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਕੁਝ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਏਗਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਾਗੇਗੀ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਅਟੱਲ, ਸੱਚੀ ਸੋਝੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦਿਸੇਗਾ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ, ਹੇ ਰਾਮ, ਚਮਕਦੀਆਂ, ਠੰਢੀਆਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਚਾਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁੱਧ-ਸਾਗਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਲ ਮੈਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਕੁਝ ਪਲ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਕਾਰਨ ਦਿਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।