ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਸੀਸਠ ਜੀ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮਿਟੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਮਲਿਨਤਾ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਦੂਜਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਤਾਪ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰਦੁਖੀ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, "ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ, ਤਾਂ ਵਸੀਸਠ ਜੀ, ਜੋ ਮਹੱਨਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਮੌਰ ਸਨ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਕੁਝ ਹਕੀਕਤਾਂ ਤੋਂ ਉਲਝ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਸੀਸਠ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਗਿਆਨ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਅਰਾਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਅਧੂਰਾ ਵਿਕਸਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਭੋਗ ਵਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੰਤੋਖ, ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਜੇ ਅਧੂਰੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਖੇ ਕਿ "ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ", ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਭੋਗ ਵਲ ਇੱਛਾ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਕੋਈ ਮਲਿਨਤਾ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਸਭ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਵਸੀਸਠ ਜੀ, ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, "ਰਘੁਨੰਦਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਮਲ ਜਾਂ ਅਮਲ ਹੋਣ-ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਆਪ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ।" ਜੋ ਇਹ ਗਿਆਨ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਸ ਆਵੇ, ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਵੇ, ਮੋਹ ਹੋਵੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਗੁੱਸਾ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਹੋਣ ਤੇ ਦੀਵਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਹੋਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਹੋਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਭਾਸ ਹੈ ਜਾਂ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਆਸਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਦੇ ਹਨ, ਲਾਲਸਾ ਦੀ ਬੇਲ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ—ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ ਸੁਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ?" ਵਸੀਸਠ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਪੜਾਅ-ਪੜਾਅ ਕਰਕੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।" ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਚੇਤਨ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹੈ ਤੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਗਾੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰਮ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ। ਜੋ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਖਾਲੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੇਵਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਬਣੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪਈ; ਫਿਰ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਰਚਨਹਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਕਲਪਨਾ ਰੂਪ ਬਣ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਜੀ, ਇਹ ਗਿਆਨ, ਚਉਦਾਂ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ, ਖਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੇਵਲ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ; ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਭ੍ਰਮ ਤੇ ਅਸਲੀਅਤ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਕੁਝ ਵੰਸ਼ ਵੱਡੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਹਨ, ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਡੋਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵੰਸ਼, ਜੋ ਜਾਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦੁਖ ਭਰੇ ਰੋਗ ਹਨ, ਜੋ ਵੈਰ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਰਜ ਤੇ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਅਮਰ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਨਿਰਦੁਖੀ, ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ, ਅਨੰਤ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਭ੍ਰਮਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ, ਜਦੋਂ ਚਲਚਲਾਪਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਾੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਭੰਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕੌਣ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਵਿੱਚ ਨ ਕੋਈ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, "ਇਹ ਉਸ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ"—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੀਤ ਲਈ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅੰਤਿਮ ਸਤਿ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜੋ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਸੰਯੋਗ, ਲੜੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ "ਲੜੀ" ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਬੋਲੀ ਲਈ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੋਚ, ਵਸਤੂ, ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਓਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਸੀਸਠ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਅਥਾਹ ਗਿਆਨ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਰਤਾ ਵਾਂਗ ਸੁਣਾਇਆ।