ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ, ਉਹ—ਜੋ ਸਰਵ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ—ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਜੋਂ, ਤੀਖੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ, ਉਹ ਚਾਨਣ ਦੀ ਮਾਨਿੰਦ, ਸਭ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਰਵਤਮ ਸਾਰ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਜੀਵ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਜੜ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਨਾ ਕਦੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਡਿੱਗਦੀ; ਨਾ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਠਹਿਰਦੀ; ਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਂਦੀ; ਨਾ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਨਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਚੇਤਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, 'ਸੰਸਾਰ' ਨਾਮ ਹੇਠ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਚਾਨਣ ਦੇ ਗੁਚਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਹਲਚਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਸਵ-ਉਤਪੰਨ ਹੈ, ਚਾਨਣ ਅਤੇ ਅਚਾਨਣ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਅਤੇ ਵੈਭਿੰਨਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਅਨੰਤ ਅਵਸਥਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੈਭਿੰਨਤਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਵਾਗਵਨ ਦੀ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਪਕੜ ਅਤੇ ਛੱਡ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਕੰਬਣਾਂ ਹਨ, ਕਦੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਗੁਚਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉੱਪਰ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਖਾਲੀਪਨ ਹੈ, ਹਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਵਗੈਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ ਚਲਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਰੁਚੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ। ਠੋਸ ਧਰਤੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਅੱਗ, ਅਤੇ ਜਗਤਾਂ ਜੋ ਠਹਿਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਣਨਾ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਂਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਪਰਾਗ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚੀਕਣ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੂਖਮ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਜੋ ਜੜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਫਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਰਸ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਇਹ ਲਕੀਰਾਂ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਣੂ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਤੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਸਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਯੋਗ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵੀਂ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਕਲੀਆਂ ਦੇ ਗੁਚੇ ਬਸੰਤ ਦਾ ਸਾਥ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੱਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵੱਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੀਲੇ ਬਾਦਲਾਂ ਦੇ ਗੁਚੇ ਵਿੱਖੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਲਾਂ ਦੇ ਗੁਚੇ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਹਿਮ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਠੰਡੀ ਹਵਾਵਾਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੱਥਰਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਗ ਆਪਣੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਸਹਾਰਾ ਹੈ, ਵਿਘਟਨ ਤੱਕ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਹੋਰ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੌਦਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤਬ ਅਤੇ ਰਸ-ਰੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਵਿਘਟਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਬੁੱਲਬੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਹਿੱਤ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ; ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਗੁਚੇ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਗਲ, ਥੋਪੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ, ਬੇਬਸ ਲੋਕ ਭਾਗ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਹਰ ਥਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੂਜੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੂਜੇ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਰਾਹੀਂ ਵਿਘਟਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਅਸਲ ਅਤੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਪ ਦੂਜਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਤੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਾਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਬੰਗਲੀਆਂ ਆਦਿ ਗਹਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਧੁਨੀ, ਰੁਚੀ, ਰੂਪ, ਅਤੇ ਗੰਧ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਵੈਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਦੂਜੇ ਦੀ ਕੋਈ ਧਾਰਣਾ ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਵੱਖਰੇ ਢੇਰ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਕਰਕੇ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਕੇਵਲ ਕਲਪਿਤ ਹਨ; ਪਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ। ਤੂੰ ਨਾ ਰਾਮ ਹੈਂ, ਨਾ ਰਾਮ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਸਭ ਦਵੈਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਕਰਤਾ ਬਣ, ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਦੱਸ ਕਿ ਕੀ ਠੀਕ ਹੈ, ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ। ਆਪਣਾ ਮਨ ਨਕਰਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ; ਕੁਝ ਵੀ ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰ। ਆਪਣੇ ਸਾਫ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਧੀਰਤਾ ਵਾਂਗ ਠਹਿਰਾ ਲੈ। ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਭੀ, ਜੋ ਲੱਭਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦੇ। ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸਤਿ, ਚੇਤਨਾ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਰਵਤਮ ਹਕੀਕਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣ। ਕਰਮ ਕਰਣ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਣ, ਸੁਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ, ਜੋ ਵੀ ਮਨੋਵ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਮਨ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ; ਨਾ ਚਲਣ ਹੈ, ਨਾ ਠਹਿਰਾਉ; ਨਾ ਹੋਣਾ, ਨਾ ਨਾ ਹੋਣਾ; ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਇੱਥੇ ਅਟਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਬੰਨ੍ਹ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅਟਕਿਆ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਬੰਨ੍ਹ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਵਿਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਕੇਵਲ ਕਲਪਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਵੀ ਕੇਵਲ ਕਲਪਿਤ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰ, ਹੇ ਰਾਮ, ਅਤੇ ਟਿਕਾ ਰਹਿ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਸਭ ਅਨੁਭਵਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ।