ਰਘੁਨੰਦਨ! ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸਮਝਾਓ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।" ਬ੍ਰਹਮਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪੈਦਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਣਦੀਖੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ ਪਰ ਅਣਭਿੰਨ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰਤਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੀ ਪਰਛਾਂਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ—ਉਵੇਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਗਤ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਬੱਦਲ, ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਪਰਛਾਂਈ ਸਿਰਫ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੱਖਮ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਥੂਲ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨਾਂ-ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ 'ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ' ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁੱਖਮ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਹੀ ਸਾਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਏਕਮਾਤ੍ਰ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ 'ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ' ਅਤੇ 'ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ' ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਇਸੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜਗਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 'ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ' ਜਾਂ 'ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ' ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਜਗਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਰੂਪ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਏਕ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਸੂਰਜ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਨਾ ਕਦੇ ਉਗਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਡੁੱਬਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਖੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਨਾ ਉੱਥੇ—ਇਹ ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ 'ਜਗਤ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਪਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਾ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਹਿਲਚਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ, ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ, ਆਪੋਂ-ਆਪ ਉਪਜਦੀ, ਕਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਕਦੇ ਅੰਧਕਾਰ, ਕਦੇ ਅਦਵੈਤ, ਕਦੇ ਭਿੰਨਤਾ ਵਾਲੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਅੰਤਹੀਨਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਹ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭਿੰਨਤਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਖ਼ਰਕਾਰ 'ਹੋਣਾ-ਨਾ ਹੋਣਾ' ਦੇ ਫੜਨ-ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁੱਖਮ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਕੰਪਨ ਹਨ, ਕਦੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਜੜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਅੰਕੂਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਦੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਖ਼ਾਲੀਪਨ ਹੈ, ਹਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਸਿਰਫ਼ ਚਲਣ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਸੁਆਦ ਹੈ, ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਪੱਕੀ ਧਰਤੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਅੱਗ, ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਲੋਕ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਰੋਕ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਲਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਪਰਾਗ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਘਾਹ ਬਣ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸੁੱਖਮ ਰੇਖਾਵਾਂ ਜੜ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਫਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਓਹ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਸੁੱਖਮ ਤੇ ਰਸ ਦੀ ਬੂੰਦਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਣ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਣੂ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨਾਲ, ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ; ਜੋਗ ਸਦਾ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਤੇ ਵਿਖਰਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਕਲੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਸੰਤ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਰਾਜ ਵੱਲ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੀਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਤਝੜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਰਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਦੱਸੋ ਦਿਸਾਵਾਂ ਹਿਮ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਠੰਡੀ ਹਵਾਵਾਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੱਥਰਾਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਦੇ ਵੀ ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਜੋ ਯੁੱਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਸੀਬ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ, ਜੋ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੱਕ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ; ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ, ਖੇਡਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁੱਲਬੁਲੇ ਇੱਕ-ਪਿੱਛੇ-ਇੱਕ ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਗੱਜਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਭੱਜਦੇ ਹਨ; ਮਾਨੋ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਝੂਠੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਮਜਬੂਰ ਜੀਵ ਨਸੀਬ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੂਜੇ ਕਰਕੇ ਨਾਸੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਿਲਚਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠਾ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਤੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਬਣੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ; ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਵੱਧਦੀ, ਨਾ ਘੱਟਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਚੂੜੀਆਂ ਆਦਿ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸੋਨਾ ਹੀ ਮੂਲ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ! ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਧੁਨੀ, ਸੁਆਦ, ਰੂਪ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਵੱਖਰੇਪਣ ਜਾਂ ਏਕਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦੂਜਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।