ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਅਸਮਾਨ, ਸਰੀਰ, ਦੋਸਤ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਹੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਭੂਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਮਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਾਸਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਨੀਆਵੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਮੂਲਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਪਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਕਲਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਸਵੈ, ਨਾ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਵੀ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਲਹੂ—ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਸਭ ਜੜ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਖੁਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗੁਂ ਅਛੂਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਲਹੂ ਆਦਿਕ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੀ ਡੰਡੀ ਚੀਰੋ ਤਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵ ਸਮਝੋ, ਮਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਾਲ ਬੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕੀੜਾ ਆਪਣਾ ਕੋਕੂਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਭਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ’ਚ, ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਪੱਤੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿਠਾਸ ਮਿਲ ਕੇ ਮਿੱਠਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜੇ ਬੀਜ ਜ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੌੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਜਾਂ ਛੋਟਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗੁਂ ਮਹਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਕੰਮਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਤੰਦਰੁਸਤ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੂਤ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਸਥਾਰ ਪਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਲਿਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਪਾ ਕੇ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਮਨ ਜਿਵੇਂ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਫਲ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ; ਜੇ ਮਲਿਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਲ ਵੀ ਮਲਿਨ। ਪਰ ਜੋ ਉੱਤਮ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਘਟਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉੱਚੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਵਧਣ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਨਾ ਮੋਖ; ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਧਿਆ, ਨਾ ਬੰਨਣ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਇਕ ਭਰਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਤਿਤਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾਵਾਂ ਦੇ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਅਨੰਤ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਅਸਹਾਇ ਹਾਂ,” ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਅਨੰਤ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉੱਤਮ ਹਾਂ,” ਤਾਂ ਉਹ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤਾ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ, “ਮੈਂ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ,” ਇਹ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੋਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਗਤੀਆਂ ਤੋਂ ਅਸੰਗ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਦੋਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਤਸੰਗ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਧੋ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟਾ ਕਪੜਾ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੂਰਨ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ “ਮੈਂ” ਤੇ “ਮੇਰਾ” ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ-ਅਪਰਾਪਤੀ ਦਾ ਭੇਦ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਮੋਖ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਸਰੀਰ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਖੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਮੁੜ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਤਮ ਮਣੀ ਚਮਕ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਅਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਛਣ-ਭੰਗੁਰ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਾਰੇ ਬਾਹਰੀ-ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸੱਤ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ, ਇਵੇਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਵੀ ਅਸੱਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਗਲਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਕੋਈ “ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ” ਨਾ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹੀ ਵਿਖਾਵਾ ਆਨੰਦ ਤੇ ਮੋਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ “ਪਾਣੀ ਵੱਖਰਾ, ਲਹਿਰ ਵੱਖਰੀ”—ਇਹ ਵਿਅਕਤਾ ਦੀ ਅਗਿਆਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ “ਇਹ ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੈ”—ਇਹ ਏਕਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿਆਗਣ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਅਨੰਤਤਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਵਲੀਆਂ ਸੋਚ ਤੋਂ ਕਲਪਿਤ ਤੇ ਅਸੱਤ ਹਨ; ਤਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਅਸੱਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਗਾਵ-ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਹੀ, ਇਸ ਵਿਖਾਵੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਵੇਖੋ। ਜਿਵੇਂ ਅਜਾਣ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਾਲ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਇਵੇਂ ਜੋ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਮੰਗਲਮਈ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਮੱਧ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰੁਕਣ ਤੇ ਧੂੜ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਹਵਾ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮੁੜ ਧੁੰਦ ਨਹੀਂ ਉਠਦੀ। ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਮੀਂਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮੰਦਤਾ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਕੰਪਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਚਿਕੜੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਜਿਥੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਘਟ ਗਏ ਹਨ, ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਘਣਤਾ ਘਾਇਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੋਹ ਦੀ ਧੁੰਦ ਸਵੇਰ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਵਿਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੰਦਤਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੁੱਥੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੁਲਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਅਸਲ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਅਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।