ਜਦੋਂ ਮਨ ਚੰਗੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਘਣਾ ਬੱਦਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਨਦੀ ਪੱਖ ਵਧਣ ਨਾਲ ਚੰਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸਤਗੁਣ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਧਰਮ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਡੋਲਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਵਾਯੂ ਵਾਂਗ ਉਠਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਠਹਿਰਾਵ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਤ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਂਗ ਆਨੰਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਰੁੱਖ ਫਲ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਆਨੰਦ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੁਇਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤਤਾ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਰਾ ਚਸਕਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਜਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੁੰਭਦਾ। ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਉਮੀਦ, ਚਿੰਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਧੁੰਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਅਸੰਗ, ਬੰਧਨ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਮਤਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਮਨ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗੋੜਿਆਂ ਦਾ ਸਰਥੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਲਸਾ-ਮੋਹ ਦਾ ਪਿੰਜਰਾ ਹੈ, ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਣ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਉਪਲਬਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੌਕਰ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਘਾਸ ਦੀ ਪੱਤੀ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਘਟਦੇ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਚੜ੍ਹਦਾ-ਘਟਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਘਟਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਮਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਪਹਾੜ, ਆਕਾਸ਼, ਸਰੀਰ, ਮਿੱਤਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ—ਸਭ ਮਨ ਹੀ ਹਨ। ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਵਾਸਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ, ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਰਾ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਗੰਧਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਸਾਰ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਚੇਤਨ, ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਪਰਵੈਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਜੋਂ ਕਲਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਨਾ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਲਹੂ; ਸਰੀਰ ਵਰਗੀਆਂ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੜ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਜਿੰਦਾਤਮਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਛੂਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਣ-ਕਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਲਹੂ ਆਦਿ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੀ ਡਾਲੀ ਚੀਰੋ ਤਾਂ ਪੱਤੀਆਂ ਹੀ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵ, ਪੁਰਖ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਲਪਿਤ ਟੁਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਧਾਗੇ ਫੈਲਾਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਬੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੀੜਾ ਆਪਣਾ ਕੋਕੂਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਭ੍ਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ 'ਚ, ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਪੱਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਾਤੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਜਦ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੀਜ ਜੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੌੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਧੀਆ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਮਹਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ, ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਛੋਟਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਨੁੱਖ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੂਤ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਲਿਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤੇ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਮਨ ਜੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤੇ ਮਲਿਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਲ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਲ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਚੰਗਾ ਮਨੁੱਖ, ਭਾਵੇਂ ਘੱਟ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਉੱਚੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਪੂਰਨਤਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ; ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਧਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਬੰਨਣ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਸਭ ਝੂਠਾ ਭਰਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂ ਦੀ ਬੇਲ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਦੋ ਚੰਨ ਵੇਖਣ ਦੇ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਦ 'ਮੈਂ ਅਨੰਤ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਤੋੜਾ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਸੰਦੇਹ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਪਰ 'ਮੈਂ ਅਨੰਤ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਰਵੋਚ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਵਿਗਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ'—ਇਹ ਵੀ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੁਇਤਾ ਤੇ ਏਕਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਾਰੇ ਵਿਗਲਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹਰ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਅਲਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਦੋਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਧੋ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਦਰਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟਾ ਕੱਪੜਾ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੱਚੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਲਈ, ਸਰੀਰ, ਜੋ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਕਦੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਦੇ ਮੁੜ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਰਤਨ। ਜਦ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਅਧੂਰੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ, ਛਣਭੰਗੁਰ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਸਾਰੇ ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਭਵ ਛੱਡ ਕੇ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਸਰਵੋਚ ਲਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸੱਤ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ, ਉਹਦਰਮਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਅਸੱਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਗਲਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਚੀਜ਼ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ 'ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ', ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਵਿਵੇਕ, ਤੇ ਅਸੰਗਤਾ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਆਤਮ-ਰਾਜ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ, ਸਗੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਦਵਿਤੀਅ ਸੱਚਾਈ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।