ਰਾਘਵ ਜੀ, ਇਹ ਰੱਸੇ ਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਕ ਤੁਹਾਡੀ ਮੱਤ ਨੂੰ ਨ ਜਕੜ ਲਵੇ। ਸੁਕਾ ਡੰਡਾ ਜੋ ਡਰਾਉਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਤਰਕ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਥੀ ਬਣੇ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਕਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੋ ਹੀਰੋ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਤੇ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਦਾ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ, ਜੋ ਹਰੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਉਪਾਏ ਹੈ: ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ। ਹੁਣ ਸਭ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਰ ਸੁਣੋ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝੋ: ਬੰਨ੍ਹਣ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਉਸ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚਰਚਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਹੋ ਸੁਣੋ: ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਸਦਾਇਕ ਲੱਗੇ, ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝੋ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗ—ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਰਖੋ। ਇਹ ਅਚੰਗੇ ਹਨ, ਤੇ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਲੈ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੰਗਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਉਪਦ੍ਰਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਂਟਿਆਂ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕਾਂਟਿਆਂ ਦਾ ਜੰਗਲ ਉਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜਦੋਂ ਅਸਕਤੀ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵਹਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨ ਰੁਚੀ ਹੈ, ਨ ਵਿਰੋਧ—ਉਹ ਮਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ, ਜਦ virtuous tendencies ਦੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਸਦਾ ਚੰਗੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਤਮ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਫਸਲ ਉਗਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ, ਜਦ ਮਨ ਸੁਚੱਜਾ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਘਣ ਘਣੇਰਾ ਬਾਦਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਚੰਗਿਆਈ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਵਾਧੀ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਧਰਮ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅੰਦਰ ਢੀਠਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਬਾਂਸ ਵਿਚ ਵਾਹ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਅੰਦਰ ਸਥਿਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਤ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਂਗ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਰੁੱਖ ਫਲ ਲੈ ਕੇ ਠੰਢਾ ਛਾਂ ਪਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਆਨੰਦ ਰਸ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੁਵੈਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ, ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੰਜਲਤਾ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਤੇ ਡਰ—ਜੋ ਦੁਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਜਿਗਿਆਸਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਜਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ; ਦੁਖ ਦੀ ਧੁੰਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਸਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਮਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਰਥਵਾਹ ਤੇ ਲਾਲਚ ਤੇ ਅਸਕਤੀ ਦਾ ਪਿੰਜਰਾ ਹੈ, ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਮਨ-ਰਾਜ ਦਾ ਲਕੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਨੌਕਰ, ਜਦ ਮਾਲਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਪਤਨ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਪਤਨ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਨਸ਼ਟਤਾ ਹੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਮਨ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਮਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਪਹਾੜ ਮਨ ਹੀ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਮਿੱਤਰ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਉਹ ਅਸ਼ੁਧਤਾ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਭੁਲਾ ਦੇਵੇ, 'ਮਨ' ਕਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਵਾਸਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤ, ਜਦ perceptions ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 'ਜੀਵ' ਕਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ perceptions ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਇੱਕ ਢੁਕਵੀਂ ਪਛਾਣ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਕਲਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵ ਨਹੀਂ, ਨ ਸਰੀਰ, ਨ ਖੂਨ; ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੜ ਹਨ, ਤੇ embodied one ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਸਪਰਸ਼ ਹੈ। ਜਦ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੂਨ ਆਦਿ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਡੰਢ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪੱਤੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵ, ਮਨੁੱਖ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਉਹੀ ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ, ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਜਾਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੀੜਾ ਆਪਣਾ ਕੋਕੂਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰਕ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੰਕੁਰ ਪੱਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ disposition ਹੈ, ਉਹੋ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਜਦ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਉਸ ਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਾਤ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ, ਜਦ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਵਾਦ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਮਿੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੌੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਸ਼ੁਭ disposition ਨਾਲ, ਮਨ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ, ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਮਨ ਛੋਟਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਨੁੱਖ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੂਤ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸ਼ੁਧ ਹੋਵੇ, ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ; ਤੇ ਜਦ ਮਨ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਅਸ਼ੁਧ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਸ਼ੁਧਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਜਦ ਮਨ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਅਸ਼ੁਧ ਹੋਵੇ, ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸ਼ੁਧ ਹੋਵੇ, ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ—even when diminished—ਉਤਮ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਸਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਪਣੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਆਸ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਨ ਬੰਨ੍ਹਣ ਹੈ, ਨ ਮੁਕਤੀ; ਨ ਕੋਈ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਨ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠੀ ਉਤਪੰਨ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਜਾਦੂਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਤਾ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਸਤੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਤੇ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਿਆਂ ਦੀ ਭ੍ਰਮ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਅਣ-ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—'ਮੈਂ ਅਨੰਤ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਤੋੜਾ ਹਾਂ'; ਪਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ—'ਮੈਂ ਅਨੰਤ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹਾਂ'—ਨਾਲ ਇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਨਾ—'ਮੈਂ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ'—ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।