ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਧਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਜਲਦੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਸਕਾਰ ਆਪੇ-ਆਪੇ ਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਹੈ। 'ਵਾਸਨਾ' ਅਤੇ 'ਮਨ'—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ ਅਰਥ ਲਈ ਬਣੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਸਹੀ ਦਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਮਨ, ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਖਾਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਜਾਂ ਕਪੜੇ—ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਆਰਾਮ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜਿਸਦੇ ਰੂਪ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਭਟਕਦੇ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਮਾਲਾ ਜਾਂ ਸੱਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਨ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲੈ, ਤੇ ਮਾਲਾ ਜਾਂ ਸੱਪ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲੈ ਆ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਿਖਿਆ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ, ਸੁਣਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਰੱਸੀ ਅਤੇ ਸੱਪ ਵਾਲੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹ। ਸਦਾ ਉਹੀ ਤਰਕ ਆਪਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਸਿਰਫ ਡਰਾਉਣੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਅਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਸਕਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਦਾ ਜਿੱਤਦੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਤੇ ਪੁੰਨਿਆਤਮਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ—ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਸਤ ਤੇ ਚੰਚਲ ਹੋਇਆ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਹਿਆ ਸੀ—ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਉਪਾਏ ਹੈ: ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ। ਹੁਣ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਸੁਣ, ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ: ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਉਸ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚਰਚਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਇਹੀ ਸੁਣ: ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਹਾ ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਅੱਗ ਸਮਝ। ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ—ਇਹ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਰਖ। ਇਹ ਅਚੰਗੇ ਹਨ, ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂਟਿਆਂ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕਾਂਟਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਉਗਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਜਦੋਂ ਲਗਾਵਟ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ, ਜਦੋਂ ਚੰਗੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਦਾ ਚੰਗੀਆਂ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ ਫਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਫ਼ਸਲ ਉਗਦੀ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਝੂਠੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚੰਗਿਆਈ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਚੰਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਪੱਖ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਨੇਕੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਡੋਲਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਬਾਂਸ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਠਹਿਰਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਨੰਦ ਚੰਨ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਤੇ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਆਨੰਦ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੁੰਦਵਾਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ, ਅਡੋਲ, ਤੇ ਉਹ ਚੰਚਲਤਾ, ਲਾਲਚ, ਮੋਹ, ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਜਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਜ਼ਾਦ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਉਮੀਦ, ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਧੁੰਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਅਸਕਤੀਵਾਨ ਤੇ ਮਤਬੰਧਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਤੇ ਲਾਲਚ-ਮੋਹ ਦਾ ਪਿੰਜਰਾ ਹੈ, ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੋਟਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਨੌਕਰ, ਜਦ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਇੱਕ ਤਿਨਕੇ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਹੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਲਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸਿਰਫ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ ਵੀ ਮਨ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਮਨ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵੀ ਮਨ ਹੈ; ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਮਨ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮਨ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਹੈ, 'ਮਨ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਵਾਸਨਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ, ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 'ਜੀਵ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜੋ ਚੀਜ਼, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਪਹਿਚਾਣ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਂਗ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਨਾ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਲਹੂ; ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ, ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਆਦਿ, ਜੜ੍ਹ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਜਿੰਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਸਪਰਸ਼ ਹੈ। ਜਦ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਲਹੂ ਆਦਿ ਹੀ ਬਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਲਾ ਦੇ ਤਣੇ ਨੂੰ ਚੀਰੋ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਪੱਤੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵ, ਮਨੁੱਖ ਸਮਝ, ਜੋ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ, ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਧਾਗੇ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਜਾਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੀੜਾ ਆਪਣਾ ਕੋਕੂਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰਕ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਪੱਤੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿਖਿਆਵਾਂ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲਤ, ਇਸਦੇ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।