ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇ ਗੱਲ ਹੈ, ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਜੋਂ ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਜੰਗ ਲਈ ਤਤਪਰ ਸੀ, ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹਰ ਸਮੇਂ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ। ਪਰ, ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਜਲਦਾਰ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਅਸੁਰ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਧਨ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਨਾਸ਼, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਅਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੈਨਾ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕੁਚਲੀ ਹੋਈ, ਡਰ ਕੇ ਐਵੇਂ ਭੱਜੀ ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਉਤਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ, ਦੁੱਧ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ੈਯਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਆਈ, ਜਿਵੇਂ ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹਵਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪਹਾੜ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਨੇ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਸੱਪਾਂ ਵਲੋਂ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀਰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੁੱਧ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਨਦੀ ਰਹੀ ਜਦ ਤੱਕ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਉੱਠੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ੌਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭਰ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਹੋਈ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਅਕਾਲ ਅੰਤ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਭਰ ਅਸੁਰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨਾਰਾਇਣ ਵਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜੋ ਲੋਕ ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜੰਗ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬੁਝੇ ਹੋਏ ਦੀਵੇ ਹੋਣ। ਜਦ ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਬੁਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ, ਮਨ ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ੰਜੀਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦ ਮਨ ਸੰਸਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ। ਸੱਚ ਦੀ ਸਹੀ ਪਹਚਾਣ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਇਹ ਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਜਦ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਹੈ। 'ਸੰਸਕਾਰ' ਤੇ 'ਮਨ'—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ ਅਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਸੱਚ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੌਣ, ਕਿਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੇ? ਕਲਪਨਾ ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਮਨ, ਜਦ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਮੁੱਕ ਜਾਣ, ਉਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਹੈ। ਮਨ, ਮਟਕੇ ਜਾਂ ਕਪੜੇ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਜਲਦੀ ਹੀ ਠੰਢਾ ਕਰ ਲੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਰੂਪ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਭਰੀ ਹੋਈ ਛਲ-ਛਲ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਹਾਰ ਜਾਂ ਸੱਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਕਰ, ਨਾ ਕਿ ਹਾਰ ਜਾਂ ਸੱਪ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਕਮਲ-ਜਨਮਿਆ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਬੀਨ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਰੱਸੀ ਤੇ ਸੱਪ ਵਾਲੀ ਲੌਜਿਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ; ਸਦਾ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਾਲੀ ਉਪਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖ, ਹੇ ਨਿਸਕਲੰਕ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਅਸਕਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਦਾ ਜਿੱਤਦੇ ਉਹੀ ਨਾਇਕ ਤੇ ਧਰਮੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਮਸਤ ਤੇ ਚੰਚਲ ਹੋਇਆ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੁੱਖਦਾਈ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਰੋਕ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਰ ਸੁਣ, ਅਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ: ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਹੈ। ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚਰਚਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਇਹੀ ਸੁਣ: ਜੋ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਸੁਖਦਾਈ ਲੱਗੇ, ਉਸਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਤੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਅੱਗ ਸਮਝ। ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਭੋਗ ਵਾਂਗ ਜ਼ਹਿਰ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਜਾਂਚ। ਉਹ ਅਚੰਗੇ ਹਨ, ਛੱਡ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਭੋਗਣ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਮੀਨ ਵਿੱਚ ਕੰਡਿਆਂ ਦੇ ਬੀਜ ਪਾ ਕੇ ਕੰਡੇ ਉੱਗਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਮਨ ਅਣਗਿਣਤ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਲਗਾਵਟ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਪਏ ਹੋਣ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਤਮ ਜ਼ਮੀਨ ਚੰਗੀ ਫ਼ਸਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ, ਜਦ ਮਨ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਚੰਗਿਆਈ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਚੰਦ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਪੱਖ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਧਰਮ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸੰਸਾਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅੰਦਰੋਂ ਢਿੱਠਾਈ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮੁਕਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਸ ਵਿੱਚ ਹਵਾ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦਨੀ। ਜਦ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਠੰਢਾ ਛਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਆਨੰਦ ਰੂਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੁਅਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ, ਅਡੋਲ, ਅਤੇ ਚੰਚਲਤਾ, ਲਾਲਚ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਗਿਆਸਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਜਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁਕਤ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਉਮੀਦ, ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਦੁੱਖ ਦੀ ਧੁੰਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀ ਅਸਕਤੀ ਅਤੇ ਮਤ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ, ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਤੇ ਇੱਛਾ-ਲਾਗ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੋਟਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੌਕਰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਮੁਕਾ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਦਾ ਤਿੰਨਾ। ਮਨ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਥਕਾਵਟ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ਼, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲੀਤਾ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।