ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ ਨੈਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਾਂ?" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਅਜਿਹੇ ਅਸੁਰ ਨੈਤਾ ਜਨਮ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬਲੇ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਸੁਰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਪੂਰਨ, ਰਾਗ-ਦੋਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਯੋਗਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ, ਅਤੇ ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਭੀਮ, ਭਾਸਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰੁਟ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਘਾਸ ਵਰਗੀ ਸਮਝਦੇ, ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਸੁਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਉਹ ਮੋਨਸੂਨ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੱਜਣ ਅਤੇ ਗਰਜਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚਲਾਈ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ "ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ" ਵਾਲੀ ਲਾਗ ਨਹੀਂ ਉਠਦੀ ਸੀ, ਉਹ 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?' ਦੀ ਜਾਂਚ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਲਾਗ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਜਾਣ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਜਦ ਉਹ ਝੂਠੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ 'ਇਹ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?' ਦੇ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ 'ਮੈਂ' ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ—ਇਹ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਸੁਰ ਬਣ ਗਏ। ਫਿਰ, ਜਿਹੜੇ ਅਸੁਰ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਿਰਭੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਉਹ ਮਨ ਤੋਂ ਅਸਕਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਜਦ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਵੀ ਗਏ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਤੇ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਮਝ ਕੇ ਕਰਦੇ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਰਾਗ-ਦੋਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਸਦਾ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਐਸੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ, ਜਲਾ, ਤੇ ਛਿਣ-ਭਿੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰਲੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਿਆਨਕ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਹੇਠ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸੈਨਾ ਦੁੱਧ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹਵਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਆ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਡਰੀ ਹੋਈ ਗੰਗਾ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਦੀ—ਨੂੰ, ਜੋ ਸੱਪਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਨਾਇਕ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਦੁੱਧ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਦੀ ਰਹੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਠੇ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਸ਼ੌਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭਰ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਹੋਈ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਅਕਾਲ ਅੰਤ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਉਲਟ ਗਏ। ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਭਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ, ਰਥਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਾਰਾਇਣ ਵੱਲੋਂ ਵਸ਼ੀਭੂਤ ਹੋ ਗਈ; ਸ਼ੰਭਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜੋ ਲੋਕ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬੁਝੇ ਹੋਏ ਦੀਵੇ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਜਿਲ ਵੀ ਉਹੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਬੁਝਦੇ ਹੋਏ ਦੀਵੇ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਜਦ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਕੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਜਲਦੀ ਸੰਸਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ। ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਕਾਰ ਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ—ਹਾਸਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਹੈ। 'ਸੰਸਕਾਰ' ਤੇ 'ਮਨ' ਦੋਵੇਂ ਅਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਸੱਚ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਰਵੋੱਚ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਕੇਵਲ ਆਪ ਹੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਨੇ, ਕੀ, ਕਿੱਥੇ ਭਾਵਨਾ ਕਰਨੀ ਹੈ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਸਹੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ। ਮਨ, ਜਦ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਮਨ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਿਆਂ ਜਾਂ ਕਪੜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਰੂਪ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਛਾਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਮਾਲਾ ਜਾਂ ਸੱਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲੈ; ਮਾਲਾ ਜਾਂ ਸੱਪ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਕਮਲ-ਜਨਮਿਆ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ, ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਰੱਸੀ ਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਕ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਵੱਢੇ; ਸਦਾ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਕ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਰਗ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਅਸਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਦਾ ਜਿੱਤਦੇ ਉਹ ਮਹਾਂਵੀਰ ਤੇ ਧਰਮੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ—ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਸਤ ਤੇ ਚੰਚਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਝੁਕ ਗਿਆ ਸੀ—ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ, ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜ੍ਹਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਉਪਾਅ ਹੈ: ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸੰਯਮਤਾ। ਹੁਣ ਸਭ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਰ ਸੁਣ, ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ: ਬੰਨ੍ਹਨ ਕੇਵਲ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਚਰਚਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਇਹੀ ਸੁਣ: ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਅੱਗ ਸਮਝ। ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਭੋਗ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਂਚ। ਉਹ ਅਚੰਗੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜਦ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂਟਿਆਂ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕਾਂਟੇ ਹੀ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਮਨ, ਜਦ ਅਸਕਤਤਾ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਤੇ ਰਾਗ-ਦੋਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਸਰਵੋੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ, ਜਦ ਚੰਗੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਫਲ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ ਫਸਲ ਉੱਗਦੀ ਹੈ।