ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋ ਚਮਕ ਹੈ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਗਾਢੇ ਬੱਦਲ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਿਲਣ ਵਾਲਾ ਕੰਵਲ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਖੁਲਦਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ “ਮੈਂ ਹਾਂ” ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਨਰਕ, ਸਵਰਗ, ਮੋਖਸ਼ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਲਈ ਮਨ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਬੱਦਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਕੁਟਜਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਕੋਪਲਾਂ ਵਾਂਗ ਖੁਲਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਇਹ ਬੱਦਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਸੁਸਤਤਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕਲਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਨਹੀਂ—ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹੀ ਬੁਖਾਰ ਵਾਂਗ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਭੁਲਾਵਾ ਦੇਵੇ। ਵਿਅਰਥ ਕਲਪਿਆ ਗਿਆ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਭਟਕਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਅਨੰਤ ਚੱਕਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲਤ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। “ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ” ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਗਹਿਰੀ ਮੋਹ-ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਹੈ—ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਹੀ ਕਦੇ ਸੀ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਕਦੇ ਹੋਵੇਗੀ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਵੀ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਖੇਡ ਅਤੇ ਵਿਖਾਵਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪੀੜਦਾਇਕ ਕੋਪਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪ ਜੰਗਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਕੱਟਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। “ਮੈਂ” ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕੋਪਲ ਹੈ; “ਇਹ ਮੇਰਾ” ਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਟਾਹਣੀਆਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਸਤੂਆਂ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਟੁੱਟਣ ਜਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ, ਜੋ “ਮੈਂ” ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪ ਚੱਕਰ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ “ਮੈਂ” ਹੈ, ਘੁੰਮਣ ਤੋਂ ਰੋਕ। ਜਦ ਤੱਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਮਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਭੂਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਨੱਚਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਭੂਤ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਜਦੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ, ਇਕ ਨਿਰਮਲ ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਸਲ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ; ਇਹ ਤਾ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਜੋ ਯਤਨ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ “ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਧਨ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਮੇਰਾ ਹੈ,” ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦ ਤੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸੋਚੇਂ, “ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਚਮਕ ਝੂਠੀ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਲਗਾਵਟ ਜਾਂ ਵੈਰ ਨਾਲ ਕੀ ਲੈਣਾ?” ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸਮਝ ਲਏਂ ਕਿ “ਮੈਂ ਨਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਇਸ ਵਿਖਾਵੇ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ,” ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਅੰਦਰੋਂ “ਮੈਂ” ਅਤੇ “ਸੰਸਾਰ” ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਗਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਮਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਕੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ? ਜਦ ਇਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਦੇਹ ਦੇ, ਫਿਰ ਕੀ ਬਚਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਹਨ; ਦੋ ਉੱਤਮ ਹਨ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਂਦਾ ਹਾਂ। “ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਹਾਂ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਾਂ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ”—ਇਹ ਸਬ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਹੈ, ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਇਹ ਜੀਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਮੁਕਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; “ਅਹੰਕਾਰ” ਸ਼ਬਦ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। “ਮੈਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹਾਂ, ਵੱਲੋਂ ਸੌਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਾਲੇ ਵਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਬਾਰੀਕ ਹਾਂ”—ਇਹ ਦੂਜੀ ਉੱਚੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਹੈ, ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। “ਅਹੰਕਾਰ” ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। “ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਆਦਿ ਹਾਂ”—ਇਹ ਤੀਜੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰੀ ਤੇ ਨਿਰਥਕ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਇਹ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਫੁੱਲ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡੁੱਬਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਅਹੰਕਾਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਗ੍ਯਸ਼ਾਲੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਦੋਸ਼ ਨੇ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ “ਮੈਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਾਂ” ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; “ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ” ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਸਾਰੀ ਨਹੀਂ; ਤੀਜੀ ਅਵਸਥਾ, ਜੋ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹੈ, ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਖੀਆਂ ਅਹੰਕਾਰਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੁੱਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਮਨ ਤੋਂ ਇਹ ਤੀਜੀ, ਸੰਸਾਰੀ ਅਹੰਕਾਰਤਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੀ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਿੰਨਾ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਹੰਕਾਰਤਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪਿਛਲੇ ਦੱਸੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕਰਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਅਹੰਕਾਰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇ ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਜੁਝਾਰੂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰੀ, ਔਖੀ ਅਹੰਕਾਰਤਾ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਆਨੰਦ ਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਦੇਹ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮਾੜੀ ਅਹੰਕਾਰਤਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚ ਵਿਚ ਇਹ ਮੋਟਾ, ਸੰਸਾਰੀ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਕਦੇ ਥੱਲੇ ਨਹੀਂ ਡਿਗਦਾ।