ਸੁਣੋ, ਰਘੁਨੰਦਨ! ਇਹ ਜਗਤ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਦੇ ਉਪਜਿਆ ਸੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਦੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ, ਜੋ ਅਗੋਚਰ ਤੇ ਅਜਾਣਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ, ਜੋ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਝੂਠ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਕਦੇ ਚਲਚਲਿਤ, ਕਦੇ ਅਚਲ; ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਗਤ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਬਸ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ! ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਰੂਪ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁਲਦਾ ਜਾਂ ਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਜਗਤ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਉਗਣਾ ਤੇ ਲੁਕਣਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ 'ਮੈਂ' ਦਾ ਭਾਵ ਸਮਝ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਮੈਲ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਪਰਮ ਅਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਮੈਂ' ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ, ਜੋ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਦ ਤਕ ਅੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਹੇਠ ਓਹਲੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਖਿੜਦੀ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦਾ ਕੌਮਲ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਖਿੜਦਾ। ਜਦ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦਾ ਭਾਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਰਕ, ਸਵਰਗ, ਮੋਖਸ਼ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਲਈ ਥਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦ ਤਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਬੱਦਲ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਇਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ—ਕੁਟਜਾ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ—ਖੁਲਦੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਬੱਦਲ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮੰਦਾ-ਪਨ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਲਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬੁਖਾਰ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਰਥ ਉਪਜਿਆ ਅਹੰਕਾਰ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੰਤ ਚੱਕਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਬੰਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦਾ ਭਾਵ ਘਣੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਨਾਂ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗਾ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਸੁੱਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਹਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਕੋਪਲ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉੱਗ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜੰਗਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਕੱਟਣ ਔਖੀਆਂ ਹਨ। 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਣਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਤਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਾਖਾਂ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਵਾਲੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਚਿੜਚਿੜਾਹਟ ਜਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਤੂੰ, ਜੋ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਤੋਂ ਰੋਕ। ਜਦ ਤਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਚਿੰਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਭੂਤ ਨੱਚਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਭੂਤ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਰਮ, ਕੋਈ ਮੰਤਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਜਦ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਬਾਰੇ ਕੀ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇ? ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ! ਇਹ ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਵਾਸਨਾ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਕੋਈ ਧਨ, ਸੁੱਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਮੇਰਾ ਹੈ', ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਉੱਠਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਅੰਦਰੋਂ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ 'ਇਹ ਮਾਇਆ ਦਾ ਚਮਕ ਝੂਠ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਲਗਾਵਟ ਜਾਂ ਵੈਰ ਨਾਲ ਕੀ ਲੈਣਾ?', ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ। ਜਦ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ 'ਮੈਂ ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ', ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਅੰਦਰੋਂ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਜਗਤ' ਦੇ ਭਾਵ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਅਹੰਕਾਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦ ਇਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਫਿਰ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਰਘੁਨੰਦਨ! ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ; ਦੋ ਚੰਗੇ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਕ ਛੱਡ ਦੇਣਯੋਗ ਹੈ—ਸੁਣ, ਮੈਂ ਸਮਝਾਂਦਾ ਹਾਂ। 'ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹਾਂ, ਅਮਰ ਹਾਂ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ'—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਬੰਧਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ 'ਅਹੰਕਾਰ' ਅਖਵਾਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਰੀਤ ਰਵਾਜ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। 'ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹਾਂ, ਇਕ ਰੋਏ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹਾਂ' ਜਾਂ ਇਹ ਗਿਆਨ—ਇਹ ਦੂਜਾ ਉੱਚਾ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੈ, ਬੰਧਨ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਆਖਣਾ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। 'ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਆਦਿ ਹਾਂ'—ਇਹ ਤੀਜਾ ਅਹੰਕਾਰ ਸੰਸਾਰੀ ਤੇ ਨਿਕੰਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਫੁੱਲਦਾ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਗਤ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਅਹੰਕਾਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚਾ ਅਹੰਕਾਰ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਗਵਾਨ!