ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੜੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ, ਯਮਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਯਮਰਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸਤ੍ਯਵਾਨ ਨੂੰ ਦੁਸਰੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਈ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਗਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਐਸੀ ਨਹੀਂ ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਨਿਯਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਵਿਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਗਲਤ ਸੋਚ ਨਾਲ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਬੇਚੈਨੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਦਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸੱਜਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ ਉੱਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ, ਨਾ ਤੀਰਥ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਇੰਨੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸਦੇ ਲਾਲਚ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਤਪੁਰਸ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਕਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਅਸਲ ਵਿਚ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ—ਸਿਰਫ ਅਜਾਣਿਆ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੀ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਸਭ ਨੇ ਇਸਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਰਕੇ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ਼ਾਂਤ ਚੇਤਨਾ-ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਵ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਅਸਲ ਜਾਂ ਝੂਠਾ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਚਲਣ ਤੇ ਅਚਲਤਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਦੱਸੋ, ਗਿਆਨੀ ਜੀ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਭੇਦ ਹੈ? ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹਣ-ਬੰਦ ਹੋਣਾ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਸਾਰਕ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਉਗਣਾ ਤੇ ਡੁੱਬਣਾ ਹੈ। ਜਦ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਮੈਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਮੈਂ' ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ, ਜੋ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਵਰਗਾ ਮਨ ਵੀ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਅੰਦਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਖਿੜਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦਾ ਕਮਲ ਨਹੀਂ ਖਿੜਦਾ। ਜਦ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਨਰਕ, ਸੁੰਨ, ਮੋਖ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਲਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਬੱਦਲ ਦਿਲ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਕੁਟਜਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਖੁਲਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਬੱਦਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕਦੇ ਵੀ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਘੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਿਆ ਜ਼ੁਕਾਮ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਜੋ ਵਿਅਰਥ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੋਹ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੂੜ੍ਹ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਬੰਧਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਗਹਿਰੀ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਹੈ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਸੁਭਾਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਨਾ ਕਦੇ ਸੀ, ਨਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਵੀ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲਕੜੀ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਰੋਸ਼ਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪੀੜਦਾਇਕ ਕਲੀ ਜਦ ਦਿਲ ਵਿਚ ਅੱਗ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜੰਗਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਕੱਟਣ ਔਖੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਜਿਹੀ ਅਮਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਟਾਹਣੀਆਂ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਸਤੂਆਂ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਿਲਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੁੱਕੀ ਲਕੜੀ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ, ਜੋ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਰੋਕ, ਜਿਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੁਰੀ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਭੂਤ ਨੱਚਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਭੂਤ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਂ ਜਾਪ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਜਦ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ, ਨਿਰਮਲ ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ, ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪਰਛਾਵਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਰੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਕੇਵਲ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਖੇਡ ਹੈ, ਜੋ ਯਤਨ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਧਨ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਮੇਰਾ ਹੈ,' ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਦ ਅੰਦਰੋਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਚਮਕ ਝੂਠੀ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਲਗਾਵਟ ਜਾਂ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨਾਲ ਕੀ ਲੈਣਾ?' ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ। ਜਦ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਨਾ ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਨਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਚਮਕ ਵਿੱਚ,' ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਅੰਦਰੋਂ 'ਮੈਂ' ਅਤੇ 'ਸੰਸਾਰ' ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮ-ਭਾਵ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸਲ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।